Η ΤΕΧΝΗ ΝΑ ΕΙΣΑΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗΣ: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΧΡΗΣΤΗ

Αναρωτήσου γιατί θέλεις να γίνεις καλλιτέχνης και δώσε στον εαυτό σου και στους άλλους μια πειστική απάντηση — πρέπει να είναι κάτι που πιστεύεις βαθιά.

• Μην ξεχνάς πως η φόρμα και το περιεχόμενο δεν αλληλοαποκλείονται απαραίτητα. Ιδανικά μάλιστα θα έπρεπε να συνυπάρχουν.
• Αν αντιγράφεις, φρόντιζε να αποδίδεις τα δέοντα στις πηγές σου.
• Αν κλέβεις από άλλους καλλιτέχνες, βεβαιώσου πως το έργο σου είναι καλύτερο από το δικό τους. Αλλιώς, μην το κάνεις.
• Διάβαζε, αλλά να χρησιμοποιείς τα κείμενα με φειδώ. Ο κόσμος επισκέπτεται εικαστικές εκθέσεις για να δει έργα τέχνης, όχι για να διαβάσει διατριβές.
• Καλύτερα να αποφεύγεις τους αφορισμούς και τα συνθήματα εκτός και αν είναι πάρα μα πάρα πολύ έξυπνα.
• Αν σε ενδιαφέρει μια τέχνη με «πολιτικό» ή «κοινωνικό» πρόσημο, αναρωτήσου σε τι ακριβώς συνίσταται το πολιτικό πρόσημο∙ βεβαιώσου πως κίνητρό σου είναι μια ειλικρινής πολιτική θέση∙ φρόντισε ανά πάσα στιγμή να διακρίνεις ανάμεσα σε μια πολιτική άποψη και στην αναπαράστασή της∙ έχε επίγνωση των προνομίων και των προκαταλήψεών σου.
• Αν αυτό που πραγματικά θέλεις είναι να συμβάλεις στην πολιτική αλλαγή ή τον κοινωνικό μετασχηματισμό, γίνε καλύτερα μέλος ενός κόμματος ή μιας ΜΚΟ.
• Μην ξεχνάς ποτέ τι σημαίνει να είσαι εικαστικός καλλιτέχνης.
• Να έχεις πάντα μαζί σου ένα σημειωματάριο και ένα μολύβι. Όχι, δε θα τη θυμάσαι αυτή τη φοβερή ιδέα την επόμενη μέρα.
• Αν σου έρθει μια φοβερή ιδέα, κράτησέ τη μια νύχτα. Δες αν εξακολουθεί να σου φαίνεται φοβερή το επόμενο πρωί.
• Εάν θέλεις να κάνεις κάτι «διαδραστικό», βεβαιώσου πως το είδος της «διάδρασης» που οραματίζεσαι δεν είναι κάτι που δε θα ήθελες πρώτος εσύ να σου επιβάλλουν.
• Ποτέ μην υποβάλεις αίτηση για μια ανάθεση που δε σε εμπνέει. Ακόμη κι αν την κερδίσεις, είναι βέβαιο πως θα τα θαλασσώσεις.
• Αν έχεις ταλέντο στη μεγάλη κλίμακα, ξεδίπλωσέ το. Αν δεν έχεις, μαζέψου.
• Μείνε μακριά από τους καθρέφτες.
• Γνώριζε τα υλικά που χρησιμοποιείς.
• Εάν ζωγραφίζεις, μην παραβλέπεις τη μεγάλη παράδοση του μέσου. Βρες και αναγνώρισε τους αγαπημένους σου ζωγράφους πριν τους αφήσεις πίσω σου.
• Αντιμετώπισε τις λήψεις ψηφιακών φωτογραφιών σα να ήταν αναλογικές. Σκέψου καλά την εικόνα πριν τη φωτογραφίσεις.
• Αν το βίντεό σου περιλαμβάνει αφήγηση, φρόντισε να εξασφαλίσεις καλό voice over. Δεν υπάρχει μεγαλύτερο μαρτύριο για τον θεατή από μια μονότονη φωνή που μουρμουρίζει.
• Αν φτιάχνεις ντοκιμαντέρ, βρες έναν καλό μοντέρ.
• Είναι απαραίτητο να διαρκεί το βίντεό σου 60 ολόκληρα λεπτά; Αν δεν φτιάχνεις ταινία μεγάλου μήκους, φρόντισε την οικονομία του χρόνου.
• Πιστεύεις αλήθεια ότι πρέπει να γυρίσεις βίντεο; Εάν ναι, να θυμάσαι πως το έργο ξεκινά πριν πιάσεις την κάμερα στα χέρια σου.
• Μην προσπαθείς να είσαι πρωτότυπος. Αν είσαι, θα φανεί. Αν δεν είσαι, επίσης.
• Είσαι σίγουρος πως το υψηλό κόστος παραγωγής σου είναι πραγματικά απαραίτητο; Σκέψου με γνώμονα την οικονομία (και το περιβάλλον).
• Κατάλαβε πως υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην απλή αναπαράσταση ή αναπαραγωγή της πραγματικότητας από τη μία και την καλλιτεχνική της μετάπλαση από την άλλη: την ερμηνεία, τη μετάφραση, και τον μετασχηματισμό της. Δουλειά σου είναι αυτά τα τελευταία.
• Η υπογραφή δεν είναι το παν, αλλά καλό θα είναι να διαμορφώσεις το δικό σου ιδίωμα.
• Μείνε μακριά από αναθέσεις που αφορούν τον δημόσιο χώρο, εκτός και αν έχεις πολύ καλές ιδέες και το σθένος να τις υλοποιήσεις. Τα έργα στον δημόσιο χώρο είναι οι πιο δύσκολες προκλήσεις για έναν καλλιτέχνη.
• Πειραματίσου, αλλά μην κρύβεις τις αποτυχίες που μπορεί να προκύψουν. Συζήτησέ τες και μάθε από τα λάθη σου.
• Θυμήσου: δε χρειάζεται να είναι όλοι εννοιολογικοί καλλιτέχνες.
• Αν υποφέρεις από χρόνια έλλειψη ιδεών, αναρωτήσου: «Βρίσκομαι ακόμη στον σωστό επαγγελματικό χώρο;»

• Μην αποδέχεσαι προχειρότητες και τσιγκουνιές στην παρουσίαση του έργου σου. Ποτέ. Να έχεις ωστόσο λογικές απαιτήσεις όταν συνεργάζεσαι με ιδρύματα ή χώρους που έχουν περιορισμένους πόρους. Καλό είναι να είσαι έτοιμος για διαπραγμάτευση.
• Μην καταδέχεσαι να δείξεις τη δουλειά σου σε χώρους που δεν πληρούν τις απαραίτητες προδιαγραφές.
• Στην παρουσίαση έργων που έχουν χρονική διάσταση, μην κάνεις οικονομία σε βάρος της ποιότητας.
• Στις ομαδικές εκθέσεις, να σέβεσαι τον χώρο των άλλων καλλιτεχνών.
• Μάθε να λες όχι όταν οι συνθήκες δεν είναι κατάλληλες. Δε θα χάσεις καμιά φοβερή ευκαιρία, αντίθετα θα διατηρήσεις τον καλλιτεχνικό σου αυτοσεβασμό.

• Μίλα με άλλους καλλιτέχνες. Ανταλλάξτε ιδέες.
• Παρουσίασε τη δουλειά σου στο ίντερνετ με οποιοδήποτε τρόπο. Φτιάξε ιστοσελίδα, ανέβασε το έργο σου στο Vimeo, στο YouTube, στo Instagram. Ίσως όχι όμως στο Facebook.
• Δημοσίευε τη δουλειά σου σε μια ιστοσελίδα, αλλά μην την ξεχνάς εκεί. Φρόντισε να την ενημερώνεις. Το προ δεκαετίας βιογραφικό σου πρέπει να αντικατασταθεί.
• Μη στέλνεις τεράστια αρχεία με email. Μη στέλνεις επαγγελματικές προτάσεις ή μεγάλες εικόνες στο WhatsApp. Οι εφαρμογή αυτή είναι μόνο για σύντομα, διεκπεραιωτικά μηνύματα.
• To networking από μόνο του δε θα σε πάει μακριά. Το υπόλοιπο πρέπει να το κάνει το έργο σου.
• Όταν καλείσαι να μιλήσεις για τη δουλειά σου δημόσια, επικεντρώσου σε αυτό που κάνεις και όχι στο τι λένε ο Rancière, ο Badiou, ο Agamben, η Haraway κ.ά.
• Αν κανένα περιοδικό τέχνης δεν δίνει προσοχή στη δουλειά σου, δημιούργησε εσύ ένα.
• Αν το έργο σου δεν τυγχάνει της προσοχής που θέλεις, ένωσε τις δυνάμεις σου με άλλους καλλιτέχνες και φίλους. Ξεκινήστε μια δική σας πρωτοβουλία.

• Τεκμηρίωνε όλα τα έργα σου και κράτα ένα αρχείο της δουλειάς σου.
• Το πορτφόλιό σου πρέπει να είναι πάντα επικαιροποιημένο, πλήρες και καλά οργανωμένο.
• Κράτα ένα καλά τεκμηριωμένο αρχείο όλων των εκθέσεων στις οποίες συμμετέχεις.
• Κράτα όλους τους καταλόγους και τα φυλλάδια των εκθέσεών σου.
• Κράτα σε τάξη τα κείμενα και τις δημοσιεύσεις που αφορούν το έργο σου.
• Κράτα ενήμερους για τη δουλειά σου όσους δείχνουν ενδιαφέρον γι’ αυτή, δίχως όμως να γίνεσαι φορτικός.

• Μην τρέχεις πίσω από επιμελητές φίρμες. Δεν έχουν χρόνο να επενδύσουν σε σένα. Αν ενδιαφέρονται, θα σε προσεγγίσουν εκείνοι.
• Μην κυνηγάς τους επιμελητές με τρόπο φορτικό. Να είσαι διακριτικός. Αν ενδιαφέρονται, θα το μάθεις.
• Μη στέλνεις υλικό που δε σου έχει ζητηθεί. Ρώτα πρώτα.
• Μη στέλνεις προτάσεις σε φορείς και ιδρύματα αν δεν έχουν ανακοινώσει δημόσια ότι δέχονται προτάσεις. Σκέψου ότι το πρόγραμμά τους είναι πιθανότατα ήδη κλεισμένο για πολλούς μήνες ή και χρόνια.
• Επίσης, να θυμάσαι ότι οι φορείς και τα ιδρύματα καθημερινά δέχονται δεκάδες προτάσεις και δεν υπάρχει τίποτα πιο απαξιωτικό για το έργο σου από το να γίνει μέρος ακόμη μιας λίστας με emails που πρέπει να απαντηθούν.
• Διάλεξε τη συνεργασία με επιμελητές που δείχνουν περιέργεια και γνήσιο ενδιαφέρον για το έργο σου, που μπορούν να σου αφιερώσουν χρόνο και να σου δώσουν καλές συμβουλές.
• Να κυκλοφορείς με το πορτφόλιό σου υπό μάλης μόνο όταν κάποιος σου το έχει ζητήσει.
• Μη φοβάσαι να ζητάς συμβουλές από επιμελητές. Πολλοί από αυτούς έχουν πολύ καλό μάτι.
• Όταν τελικά σου δοθούν οι συμβουλές, σκέψου τις και συζήτησέ τις μαζί τους πριν τις εφαρμόσεις.
• Μην αντιμετωπίζεις όλους τους επιμελητές ως καριερίστες που νοιάζονται μόνο για την προσωπική τους προβολή. Κάποιοι ενδιαφέρονται πραγματικά για την τέχνη και τους καλλιτέχνες.

• Αν εκπροσωπείσαι από μια γκαλερί, βεβαιώσου ότι σου δίνουν κάτι πίσω σε αντάλλαγμα για το 50% επί της πώλησης των έργων σου που παίρνουν από σένα.
• Αν δημιουργείς νέα έργα για τις ανάγκες μιας έκθεσης, βεβαιώσου πως έχει υπάρξει σαφής συμφωνία σχετικά με το ποιος πληρώνει τι.
• Δεν έχουν όλες οι γκαλερί τη δυνατότητα να πληρώνουν για παραγωγή έργων, αλλά οφείλουν να σε υποστηρίζουν όσο καλύτερα μπορούν. Ζήτησε τη συνδρομή τους και ας μην την εξασφαλίσεις τελικά.
• Ενσωμάτωσε το κόστος της παραγωγής στην τιμή πώλησης του έργου.
• Είναι δουλειά της γκαλερί σου να κρατάει ενήμερους τους συλλέκτες για την πορεία σου, όχι δική σου. Είναι δουλειά της γκαλερί σου να δημοσιοποιεί τη δουλειά σου, όχι δική σου.
• Είναι δουλειά της γκαλερί σου να σου κλείνει εκθέσεις, όχι δική σου. Αν πάλι δεν έχεις γκαλερί, τότε είναι δική σου δουλειά. Οργανώσου.
• Τι οφείλουν να κάνουν οι γκαλερί για να δικαιολογήσουν το 50%; Να παρουσιάζουν τακτικά τη δουλειά σου και να αναλαμβάνουν εκείνοι το κόστος των εγκαινίων, τις προσκλήσεις, τη διαφήμιση, την επαφή με τους συλλέκτες, με τα μουσεία, με τους επιμελητές, με τους δημοσιογράφους, όπως και τη συσκευασία, τη μεταφορά, την ασφάλιση και την αποθήκευση των έργων σου.
• Να διατηρείς στενή και συχνή επαφή με την γκαλερί σου. Φρόντισε να σε θυμούνται. Αν, ωστόσο, σε ξεχνούν, ίσως είναι καλύτερα να πας αλλού.
• Ποτέ μην υπογράφεις τυποποιημένα συμβόλαια με τις γκαλερί. Πάντα πρέπει να υπάρχει περιθώριο για διαπραγμάτευση.
• Ποτέ μην πληρώνεις μια γκαλερί για πράγματα που οφείλουν εκείνοι να κάνουν.
• Φρόντισε να σε κρατούν τακτικά ενήμερο ποια έργα σου έχουν πουληθεί, πότε, σε ποιον και πόσο.
• Φρόντισε να μη συγκεντρώνεται το έργο σου αποκλειστικά στα χέρια ενός ή δύο συλλεκτών.
• Συζήτησε το έργο σου με τον γκαλερίστα σου, βεβαιώσου πως είναι σε θέση να το στηρίξει και ξέρει να μιλήσει γι’ αυτό ουσιαστικά.
• Εν τέλει, μπορεί να μη χρειάζεσαι ή να μη θέλεις γκαλερί. Να εκπροσωπείς ο ίδιος τον εαυτό σου αν το θέλεις και αν πιστεύεις ότι το ‘χεις.
• Να είσαι έτοιμος να διεκδικήσεις τα δικαιώματά σου από τον γκαλερίστα σου. Αν νιώθεις παραμελημένος, να μην είσαι πολύ ευγενικός.
• Μην κάνεις τέχνη «κατάλληλη για φουάρ».
• Μην πηγαίνεις στις φουάρ. Δεν είναι μέρος για καλλιτέχνες.

• Δεν είναι τόσο σημαντικό να βρεθείς στη συλλογή ενός μουσείου. Θα έρθει η ώρα και γι’ αυτό.
• Μη δωρίζεις έργο σου, εκτός και αν το μουσείο έχει ήδη κάνει κάτι για σένα.
• Αν το μουσείο αγοράσει τελικά το έργο σου, τότε μπορείς κι εσύ να δωρίσεις κάτι ακόμα ως ένδειξη ευχαριστίας.
• Τα μουσεία και ιδίως τα δημόσια μουσεία είναι μακροπρόθεσμα τα καλύτερα και ασφαλέστερα μέρη για το έργο σου∙ γι’ αυτόν τον λόγο εξάλλου καλλιτέχνες και γκαλερί τούς κάνουν μια γερή έκπτωση.
• Προσπάθησε να κεντρίσεις το ενδιαφέρον των επιμελητών του μουσείου. Μια περιοδική έκθεση σ’ ένα μουσείο σου εξασφαλίζει πολύ μεγαλύτερη προβολή από μια θέση στη συλλογή του.
• Ίσως να φαίνεται μια καλή αρχή στην καριέρα σου να μπεις νωρίς στη συλλογή ενός μουσείου. Μπορεί όμως να είναι ένα καλό τέλος.
• Ένα μουσείο που στεγάζει την τέχνη του παρελθόντος μπορεί να αποδειχθεί πολύ καλύτερη πηγή έμπνευσης από ένα μουσείο σύγχρονης τέχνης.
• Αν νιώθεις μπλοκαρισμένος, η επίσκεψη σ’ ένα μουσείο, οποιοδήποτε μουσείο, είναι πάντα καλή ιδέα.

• Να υποβάλλεις πάντα αιτήσεις για χρηματοδοτήσεις, προγράμματα φιλοξενίας και αναθέσεις εφόσον κρίνεις ότι πληροίς τα κριτήρια.
• Όταν ετοιμάζεις τον φάκελό σου για ένα πρόγραμμα φιλοξενίας, να αποφεύγεις τα μεγάλα κείμενα, εκτός και αν σου τα ζητούν. Τα μέλη των επιτροπών επιλογής δεν έχουν χρόνο να τα διαβάσουν. Να είσαι λιτός, ακριβής και συγκροτημένος.
• Φρόντισε οι εικόνες στον φάκελό σου να συνοδεύονται από ακριβείς περιγραφές.
• Να αποφεύγεις τον στόμφο.
• Αν δεν μπορείς να γράψεις με σαφήνεια, απευθύνσου σε κάποιον που μπορεί.
• Αν είσαι τυχερός και εξασφαλίσεις την υποτροφία, αξιοποίησέ τη στο έπακρο.
• Μην τεμπελιάζεις έναν ολόκληρο χρόνο για να αρχίσεις να δουλεύεις λίγο πριν ξεκινήσουν τα open studios. Θα φανεί.

• Αν δεν έχεις εμπορική εκπροσώπηση και το έργο σου δεν παράγει αντικείμενα που είναι εύκολο να πουληθούν, τότε κάθε φορά που δέχεσαι πρόσκληση από ένα ίδρυμα ή μια γκαλερί, να διεκδικείς αμοιβή. Οι γραφίστες, οι τυπογράφοι, οι μεταφορείς έργων τέχνης, οι εταιρείες οπτικοακουστικών μέσων, κ.λπ. δε δουλεύουν αμισθί. Γιατί να το κάνεις εσύ;
• Αν δεν έχεις γκαλερί ούτε έμπορο τέχνης ούτε πρακτορείο ούτε χορηγία ούτε συλλέκτη, τότε πρέπει να σκεφτείς άλλους τρόπους για να βγάζεις χρήματα.
• Πούλα τις πρακτικές σου δεξιότητες. Γίνε βοηθός άλλων καλλιτεχνών. Δίδαξε. Βρες μια δουλειά αν είναι απαραίτητο.
• Μόλις κερδίσεις κάποια χρήματα, βρες έναν λογιστή και έναν φοροτεχνικό. Δεν θα βγεις χαμένος.
• Αντάλλαξε έργα με καλλιτέχνες που θαυμάζεις. Στο μέλλον, το έργο τους μπορεί να αξίζει πολλά.

• Να γνωρίζεις ιστορία της τέχνης. Προτού αποφασίσεις πως ανακάλυψες τον τροχό, βεβαιώσου πως δεν σ’ έχει προλάβει κάποιος άλλος.
• Να είσαι πάντα φιλοπερίεργος. Επισκέψου γκαλερί, μουσεία, εκθέσεις. Δεν επιτρέπεται να μη γνωρίζεις τι συμβαίνει.
• Μίλα με άλλους καλλιτέχνες. Ανταλλάξτε ιδέες.
• Μη διαβάζεις φιλοσόφους που δεν καταλαβαίνεις. Αν δεν κατανοείς τη φιλοσοφία, κρατήσου μακριά.
• Διάβαζε ποίηση.
• Μην προσποιείσαι πως γνωρίζεις καλλιτέχνες που δε γνωρίζεις.
• Μην θεωρητικοποιείς το έργο σου. Αυτό είναι δουλειά άλλων.
• Να γνωρίζεις πού τοποθετείται το έργο σου σε σχέση με την ιστορία της τέχνης και τις σύγχρονες πρακτικές.
• Μην αδιαφορείς για το παρελθόν. Επισκέψου το και ύστερα, αν χρειαστεί, αποκήρυξέ το.
• Αναρωτήσου τι είναι αυτό που καθιστά το έργο σου σύγχρονο και γιατί είναι επίκαιρο.

• Να αποφεύγεις τις επαγγελματικές κάρτες. Είσαι καλλιτέχνης, όχι τραπεζικός ή δικηγόρος.
• Όταν στήνεις μια έκθεση, μη συμπεριφέρεσαι σαν κακομαθημένο παιδί. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι γύρω σου δουλεύουν για σένα.
• Αν έχεις βοηθούς, μην τους συμπεριφέρεσαι σαν σκουπίδια.
• Μην ξεκινάς τις προτάσεις σου λέγοντας, «τις προάλλες που ήμουν με τον Δάκη / με τον Hans Ulrich / τον Massimiliano» … με άλλα λόγια, άσε το name dropping. Ακούγεται γελοίo.
• Μην καταστρέφεις δωμάτια ξενοδοχείων. Άσ’ το στους ροκ σταρ.
• Μην ξεχνάς πως το προφίλ του «κακού παιδιού» έχει ημερομηνία λήξης. Επικεντρώσου στο έργο σου και όχι στη δημόσια εικόνα σου, εκτός και αν ασχολείσαι με την τέχνη της περφόρμανς.
• Να είσαι ταπεινός. Ό,τι ανεβαίνει, κατεβαίνει.

• Μη φοβάσαι την ομορφιά, την ποίηση, το χιούμορ. Τα δύο πρώτα είναι ενδείξεις φαντασίας. Το τρίτο ευφυΐας. Όλα τους βρίσκονται σε έλλειψη στον χώρο της σύγχρονης τέχνης.
• Δεν υπάρχει τίποτε αρνητικό στη φαντασία και το όνειρο. Ίσα-ίσα, είναι θαυμάσιο όταν τα διαθέτεις κι ακόμη καλύτερο όταν τα χρησιμοποιείς.
• Μια ανάλαφρη διάθεση δεν είναι κατ’ ανάγκη επιφανειακή.
• Η «αισθητική» και το κάλλος δεν είναι ταμπού, αν έχουν βάθος.

• Η έμπνευση έρχεται μόνο όταν δουλεύεις. Αν απλώς την περιμένεις με τα χέρια σταυρωμένα, δεν θα έρθει ποτέ.
• Όσο πιο πολύ δουλεύεις, τόσες περισσότερες ιδέες θα έχεις.
• Προσπάθησε να μην ακολουθείς τις τάσεις. Να είσαι ο εαυτός σου. Να αμφισβητείς ό,τι βλέπεις γύρω σου.
• Εάν και εφόσον αγγίξεις την επιτυχία, μην ξεχάσεις όσους σε βοήθησαν.
• Να είσαι γενναιόδωρος. Ειδικά απέναντι στους άλλους καλλιτέχνες.
• Μην παίρνεις τον εαυτό σου πολύ στα σοβαρά. Δε δίνεις λύση στην οικονομική κρίση ούτε στο Παλαιστινιακό. Ωστόσο, να αντιμετωπίζεις το έργο σου με σοβαρότητα.
• Αν νιώθεις πως τα πράγματα αργούν να έρθουν όπως τα θέλεις, μην περιμένεις ένα αόρατο χέρι να έρθει και να σε σπρώξει. Οργανώσου.
• Μην ξεχνάς πως δεν είναι εύκολο να είσαι καλλιτέχνης. Θα υπάρξουν πολλές δύσκολες στιγμές. Ίσως και στιγμές ανάτασης, μόνο όμως αν δουλέψεις σκληρά και έχεις πίστη ο ίδιος σ’ αυτό που κάνεις. Οπλίσου με υπομονή και σθένος.
• Μην παραπονιέσαι για τη μοίρα σου ως καλλιτέχνης, ακόμη και αν τα πράγματα δεν πάνε καλά. Εσύ την έχεις διαλέξει.
• Και βέβαια μπορείς να πίνεις, να γαμάς και να διασκεδάζεις. Αλλά να έχεις υπόψη σου πως δεν φτάνουν αυτά για να γίνεις καλλιτέχνης.
• Να θυμάσαι πάντα να δουλεύεις με τόση ένταση όσο παίζεις.
• Να μην είσαι πολιτικά ορθός αλλά μην προσπαθείς να σοκάρεις μόνον για χάρη του σοκ.
• Αν πλήττεις στο εργαστήριό σου, βγες έξω και πλήξε τους άλλους.
• Όσο πιο γνωστός γίνεσαι τόσο λιγότερο χρόνο θα έχεις για να εξελίσσεσαι.
• Η πιο μύχια επιθυμία σου είναι η μηχανή που κινεί το έργο σου.
• Να χαίρεσαι με ό,τι κάνεις. Θα το κάνεις καλύτερα.

• Θυμάσαι ακόμη γιατί ήθελες να γίνεις καλλιτέχνης; Μην ξεχνάς τι σε έκανε να το αποφασίσεις.
• Βεβαιώσου πως εξακολουθεί να είναι ο σωστός λόγος.
• Αν δεν είναι, τότε σκέψου πως ποτέ δεν είναι αργά να κάνεις κάτι άλλο.
• Ό,τι και να γίνει, μην ξεχνάς πως αυτό που μετράει είναι το έργο σου.
• Μείνε πιστός σε ό,τι κάνεις καλύτερα.