Η Αννα Καφετση, το ΕΜΣΤ και το 18ΑΝΩ
Η Κατερίνα Μάτσα με την Άννα Καφέτση στα εγκαίνια της έκθεσης TV eyes, 2009.
Εισαγωγη απο την Ελισσαβετ Ιωαννιδη και την Μαρινα Τσεκου
«…δεν υπάρχουν μουσεία χωρίς το κοινό τους»
Η Άννα Καφέτση δεν διαμόρφωσε μόνο την καλλιτεχνική ταυτότητα του ΕΜΣΤ αλλά και καθόρισε τον τρόπο που το Μουσείο αντιλήφθηκε τη σχέση του με το κοινό, την εκπαίδευση και την κοινωνία γενικότερα. Από τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του, η εκπαίδευση αποτέλεσε αναπόσπαστο μέρος της αποστολής του. Κάθε έκθεση πλαισιωνόταν με δράσεις, όπως δωρεάν τακτικές ξεναγήσεις για το ευρύ κοινό, δωρεάν εκπαιδευτικά προγράμματα για σχολικές ομάδες αλλά και για διαφορετικές ηλικιακές και κοινωνικές ομάδες. Παράλληλα, το ΕΜΣΤ και, ειδικότερα, το Τμήμα Εκπαίδευσης, εκπονούσε πρωτότυπο εκπαιδευτικό υλικό που μοιραζόταν δωρεάν στην εκπαιδευτική κοινότητα1 και μερίμνησε συστηματικά για την ανάπτυξη συνεργασιών με σχολεία, πανεπιστήμια και άλλους εκπαιδευτικούς και κοινωνικούς φορείς. Η προσβασιμότητα και η δυνατότητα συμμετοχής όσο το δυνατόν περισσότερων ανθρώπων στη ζωή του μουσείου αποτέλεσαν από την αρχή βασικές προτεραιότητες.
Ταυτόχρονα, ως νεοσύστατο μουσείο στην πόλη της Αθήνας, το ΕΜΣΤ προσέλκυσε το ενδιαφέρον και πολλών ειδικών ομάδων κοινού, που επιθυμούσαν να γνωρίσουν τη σύγχρονη τέχνη με την οποία δεν είχαν προηγούμενη εξοικείωση. Ήδη από τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του, το Μουσείο δεν παρέλειψε να οργανώσει εξειδικευμένες ξεναγήσεις και δράσεις για ομάδες επισκεπτών που, τουλάχιστον εκείνα τα χρόνια, δεν ανήκαν στο παραδοσιακό μουσειακό κοινό, όπως ομάδες από προγράμματα απεξάρτησης, ομάδες από Κέντρα Ημέρας για ηλικιωμένους και Κέντρα Ημέρας για άτομα με νοητική υστέρηση. Η πολύτιμη εμπειρία που σταδιακά αποκτήθηκε οδήγησε, το 2009, στην ανάπτυξη του προγράμματος ΕΜΣΤ Χωρίς Σύνορα, με σκοπό την προώθηση της ισότιμης πρόσβασης και συμμετοχής στην τέχνη και τον πολιτισμό για όσο το δυνατό ευρύτερο κοινό.2
Μέσα από το ΕΜΣΤ Χωρίς Σύνορα, τις συνεργασίες και τις συνέργειες που αναπτύχθηκαν με ποικίλους κοινωνικούς φορείς και ομάδες, ήρθαν σε επαφή με την τέχνη, συχνά για πρώτη φορά, άνθρωποι σε διαδικασία απεξάρτησης, πρόσφυγες και μετανάστες, άτομα με αναπηρία, ηλικιωμένοι με ή χωρίς προβλήματα μνήμης, καθώς και κρατούμενοι σε καταστήματα κράτησης. Σημασία, ωστόσο, δεν έχει μόνο το γεγονός ότι ένα μουσείο άνοιξε τις πόρτες του σε ανθρώπους και κοινότητες που συνήθως δεν επισκέπτονται μουσεία και άλλους πολιτιστικούς χώρους. Ιδιαίτερη σημασία έχει ο τρόπος με τον οποίο συνδέθηκαν με το μουσείο, την τέχνη και ακολούθως με την κοινωνία.
Μία από τις πρώτες και ιδιαίτερα σημαντικές συνέργειες στο πλαίσιο του προγράμματος ΕΜΣΤ Χωρίς Σύνορα ήταν με το Φωτογραφικό Εργαστήρι της Μονάδας Απεξάρτησης 18 ΑΝΩ, με επιστημονικά υπεύθυνη, τότε, την ψυχίατρο Κατερίνα Μάτσα. Η συνέργεια αυτή εξελίχθηκε τα επόμενα χρόνια σε σταθερή σχέση ανάμεσα στο μουσείο, την τέχνη και τους ανθρώπους που βρίσκονταν σε διαδικασία απεξάρτησης και κοινωνικής επανένταξης. Η σημασία της βρίσκεται ακριβώς στο ότι η τέχνη δεν αντιμετωπίστηκε απλώς ως ένα ακόμη «εργαλείο» θεραπείας, ούτε οι συμμετέχοντες ως αποδέκτες μιας πολιτιστικής προσφοράς και ενός προγράμματος που οι άνθρωποι του μουσείου σχεδίασαν για αυτούς. Αντίθετα, αναγνωρίστηκαν ως συν-διαμορφωτές των προγραμμάτων και των δράσεων, ως πρόσωπα με φωνή, εμπειρίες, βλέμμα, άποψη, και δημιουργική δυνατότητα.
Στιγμιότυπο από το ομαδικό πρότζεκτ των μελών του Φωτογραφικού Εργαστηρίου 18 ΑΝΩ Wall, 2013, που γυρίστηκε στο περιστύλιο του Ωδείου Αθηνών.
Η ενεργή συμμετοχή τους στις εκπαιδευτικές και καλλιτεχνικές δράσεις, η επαφή τους με τα έργα της συλλογής και των περιοδικών εκθέσεων, οι συναντήσεις και συζητήσεις τους με καλλιτέχνες και επιμελητές, αλλά και η δυνατότητα να εμπνέονται, να δημιουργούν και να παρουσιάζουν οι ίδιοι το έργο τους στον χώρο του ΕΜΣΤ, διαμόρφωσαν έναν διαφορετικό τρόπο σχέσης ανάμεσα στο μουσείο και το κοινό του. Αρχικά με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα κατά των Ναρκωτικών και της Παράνομης Διακίνησής τους και στη συνέχεια ανεξάρτητα από αυτήν, το ΕΜΣΤ φιλοξενούσε φωτογραφικά πρότζεκτ των μελών του Εργαστηρίου που δημιουργούνταν μέσα από την αλληλεπίδραση με την τέχνη, τους ανθρώπους και τον ίδιο τον χώρο του μουσείου. Με την αναδρομική έκθεση «Interactions», το 2014, η οποία παρουσίαζε έργα που δημιουργήθηκαν μέσα από πέντε χρόνια Αλληλεπιδράσεων μεταξύ τέχνης, καλλιτεχνών, επιμελητών και των μελών της ομάδας μεταξύ τους, το ΕΜΣΤ αναδείχθηκε ως τόπος όπου άνθρωποι που συνήθως δεν συγκαταλέγονται στους τακτικούς επισκέπτες του, βρίσκονται στο επίκεντρο όχι ως «ειδικό κοινό» αλλά ως δημιουργοί και ως ενεργά πρόσωπα του δημόσιου λόγου του.3
Έκτοτε, ακολούθησαν πολλές ακόμη εκθέσεις των μελών του Φωτογραφικού Εργαστηρίου αλλά και άλλων δομών του 18 ΑΝΩ, συχνά σε συνεργασία με άλλες ομάδες, όπως την ομάδα σπουδαστών φωτογραφίας της Σχολής Focus, και με καταξιωμένους καλλιτέχνες. Η έκθεση «What We Found After You Left», 2017 σε συνεργασία με τον Ναΐμ Μοχαϊεμέν, που παρουσίαζε φωτογραφίες και βίντεο, εμπνευσμένα από την ταινία Προς Τρίπολη: Ακυρώθηκε 2017 του Μοχαϊεμέν, η έκθεση «Διευρυμένοι Διάλογοι», 2018, που βασίστηκε στην έκθεση του ΕΜΣΤ «Κρίσιμοι Διάλογοι: Αθήνα Αμβέρσα»4, η παρουσίαση της συνεργασίας της κλειστής δομής γυναικών με την Αμερικανίδα φωτογράφο Susan Meiselas, στο πλαίσιο της έκθεσης του ΕΜΣΤ «SUSAN MEISELAS. A ROOM OF THEIR OWN», 2024 αποτελούν μερικά μόνο παραδείγματα.
Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας του οράματος της Άννας Καφέτση για ένα μουσείο πραγματικά ανοιχτό για όλους. Πολύ πριν ο όρος «συμπερίληψη» αποκτήσει τη σημερινή του ευρύτητα και πριν ενσωματωθεί στον επίσημο ορισμό του μουσείου από το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων (ICOM), το 2022, το ΕΜΣΤ δεν περιορίστηκε στην παροχή πρόσβασης. Δημιούργησε τις προϋποθέσεις για ουσιαστική συμμετοχή και έκφραση, και, ακόμη πιο σημαντικό, δημιούργησε «χώρο» ώστε να ακουστεί η φωνή ανθρώπων που παραμένουν στον περιθώριο της κοινωνίας. Η ορατότητα και η εκπροσώπησή τους μέσα από έναν πολιτιστικό θεσμό έχει ιδιαίτερη σημασία για την ευαισθητοποίηση απέναντι σε στερεοτυπικές αντιλήψεις και για την καλλιέργεια μιας πιο ανοιχτής και απαλλαγμένης από προκαταλήψεις κοινωνία.
Από τα εγκαίνια της αναδρομικής έκθεσης του Φωτογραφικού Εργαστηρίου 18 ΑΝΩ «Interactions», 2014, στο Ωδείο Αθηνών.
Η συνάντηση του μουσείου με το 18 ΑΝΩ, υπό την επιστημονική ευθύνη της Κατερίνας Μάτσα, της οποίας το κείμενο διαβάζουμε σήμερα, ανέδειξε στην πράξη μια διαφορετική αντίληψη για τον κοινωνικό ρόλο ενός μουσείου σύγχρονης τέχνης: όχι μόνο ως χώρου στον οποίο κάποιος βλέπει έργα τέχνης, αλλά ως χώρου στον οποίο μπορεί να συναντήσει, να επικοινωνήσει και να συνδεθεί ουσιαστικά με άλλους ανθρώπους, να εκφραστεί, να δημιουργήσει, να συμμετάσχει και να αποκτήσει ορατότητα.
Το ΕΜΣΤ Χωρίς Σύνορα, που παραμένει ενεργό μέχρι σήμερα, αποτελεί ίσως μία από τις πλέον χαρακτηριστικές εκφάνσεις μιας λιγότερο προβεβλημένης πτυχής του έργου της ιδρυτικής διευθύντριας του ΕΜΣΤ. Η συνέχισή του μέσα από νέες συνεργασίες και συνέργειες με ανθρώπους και ομάδες που βιώνουν κοινωνικό αποκλεισμό, καθώς και μέσα από δράσεις που εξακολουθούν να συνδέουν τη σύγχρονη τέχνη με την προσωπική εμπειρία, τον διάλογο και τις νέες κοινωνικές προκλήσεις, δείχνει πώς μια αρχική διευθυντική υποστήριξη αυτής της κατεύθυνσης μπορεί, με τον χρόνο, να μετατραπεί σε σταθερή θεσμική κουλτούρα.5 Για παράδειγμα, λαμβάνοντας υπόψη τις κοινωνικές μεταβολές και την πολυπολιτισμική φυσιογνωμία της χώρας, αναπτύχθηκαν μακροχρόνια πρότζεκτ για προσφυγικό πληθυσμό και ασυνόδευτα παιδιά, όπως το Face Forward …into my home (www.faceforward.gr), σε συνεργασία με την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες και προγράμματα για μεικτές ομάδες σε συνεργασία με τον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό, την Ειδική Γραμματεία Προστασίας Ασυνόδευτων Ανηλίκων (ΕΓΠΑΑ), κ.ά..
Η παρουσία της Άννας Καφέτση, η γνώση της και η αγάπη της για τη σύγχρονη τέχνη υπήρξαν καθοριστικές όχι μόνο στη διαμόρφωση του ίδιου του ΕΜΣΤ, αλλά και ενός ευρύτερου τοπίου για τη σύγχρονη τέχνη στην Ελλάδα. Εξίσου καθοριστική υπήρξε και η επιμονή της. Η θέλησή της να προχωρά πάντα παρακάτω, ακόμη και όταν αυτό που επιδίωκε έμοιαζε αδύνατο, η αντοχή της απέναντι σε συνεχείς δυσκολίες και καθυστερήσεις και η δύναμη με την οποία παρέμενε προσηλωμένη σε αυτό που είχε οραματιστεί ήταν πραγματικά σπάνιες.
Το ΕΜΣΤ δεν υπήρξε για την Άννα Καφέτση απλώς ένας επαγγελματικός σταθμός. Υπήρξε ένα έργο ζωής, στο οποίο επένδυσε γνώση, χρόνο, ενέργεια, επιμονή… την ίδια της την ύπαρξη. Η σχέση της με το μουσείο ήταν βαθιά προσωπική και η δύναμη με την οποία αφοσιώθηκε στη δημιουργία του είναι δύσκολο να αποτιμηθεί μόνο μέσα από τίτλους, ημερομηνίες και θεσμικούς απολογισμούς.
Η παρακαταθήκη της βρίσκεται στο ίδιο το μουσείο, σε όσα θεμελίωσε και σε όσα εξακολουθούν να εξελίσσονται μέσα στα χρόνια, αποτελώντας μέρος της φυσιογνωμίας του μουσείου.
Και ανάμεσα στα πολλά «ευχαριστώ» που γράφτηκαν και ακούστηκαν για τη συμβολή της, έλειψε ένα «συγγνώμη».
Διάλεξη της Κατερίνας Μάτσα στα εγκαίνια της έκθεσης TV eyes, 2009. Φωτογραφία Σταμάτης Σχιζάκης
Κατερινα Ματσα: Για να ειναι τα Μουσεια νησιδες πανανθρωπινου πολιτισμου - κι οχι προνομιο των ελιτ
Η εμπνευσμένη δημιουργός του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης Άννα Καφέτση οραματιζόταν ένα μουσείο με ανοιχτούς ορίζοντες, ανοιχτό σε ολόκληρη την κοινωνία και όχι στις ελίτ των προνομιούχων, ανοιχτό προπαντός στους «ευάλωτους πληθυσμούς» των κοινωνικά αποκλεισμένων, όσους το καπιταλιστικό σύστημα στην παρακμή του θεωρεί «περιττούς». Η άρση του κοινωνικού αποκλεισμού που τους στερεί την πρόσβαση στον πολιτισμό ήταν ο άμεσος στόχος των σχεδίων της για ένα ζωντανό Μουσείο της συμπερίληψης, η βαθύτερη προσδοκία της.
Σε αυτή τη βάση σχεδιάστηκαν και αναπτύχθηκαν προγράμματα με εκπαιδευτικό και κοινωνικό προσανατολισμό, με συμμετοχικό, διαδραστικό και βιωματικό χαρακτήρα.
Σε αυτό το πλαίσιο οικοδομήθηκε η σχέση και πραγματώθηκαν τα σχέδια της συνεργασίας του ΕΜΣΤ με το Φωτογραφικό Εργαστήρι του 18ΑΝΩ, της Μονάδας Απεξάρτησης του ΨΝΑ. Η συνεργασία ξεκίνησε το 2009, εξελίχτηκε καταπληκτικά μέχρι το 2014 – όταν «αιφνίδια» η Αννα Καφέτση έχασε τη θέση της διευθύντριας του ΕΜΣΤ . Συνεχίζεται, πάντως, η συνεργασία αυτή μέχρι σήμερα, με την εξαιρετική συμβολή της Μαρίνας Τσέκου και των συνεργατών της.
Το Πρόγραμμα που επεξεργάστηκαν από κοινού το ΕΜΣΤ και το 18ΑΝΩ ονομαζόταν Χωρίς Σύνορα και είχε σαν στόχο την ισότιμη πρόσβαση όλων στην Τέχνη και τον Πολιτισμό, χωρίς διακρίσεις και αποκλεισμούς. Σύμφωνα με τα λόγια και της Μαρίνας Τσέκου, ένα συμπεριληπτικό μουσείο πρέπει να δίνει χώρο και ευκαιρίες στις μειοψηφίες, στις περιθωριοποιημένες ή μη-προνομιούχες κοινωνικές ομάδες να επικοινωνήσουν, να αισθανθούν και πραγματικά να συνδεθούν με την υπόλοιπη κοινωνία.
Το πρόγραμμα Χωρίς Σύνορα ήταν οργανικά ενταγμένο στο θεραπευτικό πρόγραμμα του 18ΑΝΩ, που βασίζεται στην καθοριστική συμβολή της ψυχοθεραπείας και της τέχνης στην απεξάρτηση. Οι δραστηριότητες του μουσείου απέβλεπαν στο να εμπλουτίσουν με εναλλακτικό τρόπο το θεραπευτικό έργο, φέρνοντας σε επαφή τα μέλη του φωτογραφικού εργαστηρίου με τα αγαθά του πολιτισμού. Οργανώθηκαν σεμινάρια, διαλέξεις και εκθέσεις έργων των μελών της ομάδας του φωτογραφικού εργαστηρίου. Αναδείχτηκαν δυνατότητες, ταλέντα, προοπτικές και ευαισθητοποιήθηκε το κοινό απέναντι στο σοβαρό κοινωνικό πρόβλημα των ναρκωτικών . Και δεν είναι τυχαίο ότι σε αυτά τα πρώτα πέντε χρόνια της συνεργασίας (2009 – 2014) η παγκόσμια μέρα κατά των ναρκωτικών στις 26 Ιουνίου «γιορταζόταν» από το 18ΑΝΩ στο χώρο του ΕΜΣΤ, με την Άννα Καφέτση πάντα παρούσα στη διάλεξη και την έκθεση που είχε οργανωθεί γι αυτό το σκοπό.
Φωτογραφία από το πρότζεκτ και την έκθεση του Φωτογραφικού Εργαστηρίου 18 ΑΝΩ Προς Τρίπολη: Ακυρώθηκε, 2017, βασισμένο στην ταινία του Naeem Mohaiemen, Tripoli Cancelled (Τρίπολη Ακυρώθηκε, 2017), που παρουσιάστηκε στο πλαίσιο της documenta 14, στο ΕΜΣΤ.
Σε αυτή την πρώτη πενταετία έγιναν σημαντικές εκθέσεις των θεραπευόμενων του 18ΑΝΩ στο ΕΜΣΤ : το 2009 τα «Πορτραίτα», το 2010, η «Αληθινή ιστορία», το 2011 οι «Ρεαλιστικές Πραγματικότητες», το 2012 το «In Flow», το 2013 ο «Τοίχος», το 2014 οι «Αλληλεπιδράσεις». Κάθε φωτογραφία σε όλες αυτές τις εκθέσεις, πέρα από το εξαιρετικό αισθητικό επίτευγμα, αποτελούσε και ένα κάλεσμα στον Κοινωνικό Άλλο, ένα κάλεσμα Συνάντησης και Διαλόγου, Ελπίδας και Ζωής. Συμμετείχαν σπουδαίοι φωτογράφοι του 18ΑΝΩ, ο Παύλος Φυσάκης, ο Γιάννης Βασταρδής, ο Ανδρέας Πλιάτσικας, ο Κοσμάς Σταθόπουλος, ο Κώστας Κλινάκης, ο Γιώργος Σωτηρίου, η Χριστίνα Ζαγοραίου και τόσοι άλλοι.
Στο 18ΑΝΩ, στον μεταβατικό χώρο του θεραπευτικού πλαισίου, η Τέχνη σε όλες τις μορφές της ( θέατρο, μουσική, χορός, εικαστικά, φωτογραφία , λογοτεχνία) γίνεται το μέσον με το οποίο το εξαρτημένο άτομο αποκτά πρόσβαση στο Συμβολικό και το Φαντασιακό του, με τα μεγάλα ελλείμματα. Μέσα σε αυτή τη διαδικασία της συμβολοποίησης εκφράζονται συναισθήματα, δημιουργούνται σχέσεις, ανακαλύπτονται νοήματα και το άτομο συγκροτείται ως κοινωνικό υποκείμενο. Οι μεγάλες μήτρες της συμβολοποίησης, έλεγε ο Φρόυντ, είναι η «εργασία του πολιτισμού», η κουλτούρα και η καλλιτεχνική δημιουργία. Με αυτή την έννοια η θεραπεία απεξάρτησης πρέπει να έχει, πέραν των άλλων, και το χαρακτήρα της ανάπτυξης της δημιουργικότητας, της διαρκούς αναζήτησης του νέου, του απροσδόκητου, αυτού που δεν υπάρχει ακόμα, της αντίστασης στην παραίτηση, την υποταγή στη κυρίαρχη «κανονικότητα», στην κοινοτυπία, την αποξένωση, τη μιζέρια της καθημερινότητας.
Ο ιαματικός και συνάμα επαναστατικός χαρακτήρας της Τέχνης στη θεραπεία απεξάρτησης αποδίδεται θαυμάσια από τους μεγάλους στοχαστές Ντελέζ και Γκουατταρί. Τα ναρκωτικά, ως ένα μέσο φυγής από την κόλαση της καθημερινότητας, δημιουργούν μια δική τους «γραμμή διαφυγής», μια απεγνωσμένη «γραμμή ζωής» που καταλήγει σε αδιέξοδο, καταρρέει και μετατρέπεται στο αντίθετο, σε «γραμμή θανάτου».
Σε αυτό το πνεύμα, η απεξάρτηση οφείλει να ανακαλύψει τρόπους μέσα από τους δρόμους της Τέχνης ως δημιουργίας, νέων, ποιοτικά διαφορετικών γραμμών διαφυγής, που γίνονται αυθεντικές γραμμές ζωής και όχι θανάτου. Γραμμές ζωής προς νέους ορίζοντες που πρέπει να ανοίξουν στη σκέψη και το συναίσθημα του εξαρτημένου ατόμου. Αφορούν μια άλλη σχέση με την πραγματικότητα μέσα από τη σύναψη δεσμών αληθινής διαλογικής σχέσης με τους άλλους. Συγκροτούν μια άλλη ΣΤΑΣΗ ΖΩΗΣ, δημιουργικής και κοινωνικά δραστήριας, σε διαρκή αντιπαράθεση με τη εξουσιαστική βιοπολιτική των κρατούντων.
Η διαμόρφωση μιας τέτοιας στάσης ζωής, με αξίες και αξιοπρέπεια, με συλλογικότητα και κοινωνική αλληλεγγύη, οφείλει πολλά στη συμβολή της Αννας Καφέτση και των συνεργατών της. Έχει πάνω της το αποτύπωμα της γενναιοδωρίας της, της τολμηρής υπέρβασης των «συνόρων» που κρατούν «απέξω» από τα μουσεία και τους πνευματικούς θησαυρούς τους κοινωνικά αποκλεισμένους συνανθρώπους μας. Η Άννα Καφέτση έδωσε και συνεχίζει να δίνει με το παραδειγματικό έργο της το σπουδαίο μάθημα της ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ στην επικρατούσα εμπορευματοποίηση του Πολιτισμού σε “ένα κόσμο χωρίς καρδιά και μια εποχή χωρίς πνεύμα”( Καρλ Μαρξ). Μια Αντίσταση που έχει πάνω της το σημάδι της αγάπης για τη Ζωή και τον Άνθρωπο.
Video still από το ομαδικό πρότζεκτ του Φωτογραφικού Εργαστηρίου 18 ΑΝΩ Μέσα στο ΕΜΣΤ, 2015 https://www.youtube.com/watch?v=WsOIsa-Froc
Το υλικό αυτό βρίσκεται σήμερα στην ιστοσελίδα του ΕΜΣΤ, σε μορφή pdf, και μπορεί κάθε ενδιαφερόμενος να έχει πρόσβαση σε αυτό στον ακόλουθο σύνδεσμο: https://www.emst.gr/training/ekpedevtiko-yliko
Το 2012, το ΕΜΣΤ Χωρίς Σύνορα διακρίθηκε από την ICOM – CECA (Committee for Education and Cultural Action – Επιτροπή Εκπαίδευσης και Πολιτιστικής Δράσης του Διεθνούς Συμβουλίου Μουσείων) και συμπεριλήφθηκε στις 10 Καλύτερες Μουσειακές Πρακτικές, στο πλαίσιο του ετήσιου διεθνούς διαγωνισμού της. Παρουσιάζεται στην έκδοση Best Practice I: A Tool to Improve Museum Education Internationally BP_Book_no._1-compressed.pdf
Για τα προγράμματα και τις εκθέσεις των πέντε πρώτων χρόνων συνεργασίας με το 18 ΑΝΩ καθώς και για κάποια που ακολούθησαν δες: Ioannides, E., & Tsekou, M. (2022). Eudaimonia: Museum programs as agents of change, National Museum of Contemporary Art, Athens. ΣτοD. J. Betts & V. Huet (Επιμ.), Bridging the creative arts therapies and arts in health: Toward inspirational practice (σσ. 193-211). Jessica Kingsley Publishers. Στην ίδια έκδοση παρουσιάζεται και το πρόγραμμα ομαδικής εικαστικής ψυχοθεραπείας με τίτλο «Εξερευνώντας τις εικόνες του Μουσείου – Εξερευνώντας την εικόνα μου», που ξεκίνησε το 2017, σε συνεργασία με την Α’ Ψυχιατρική Κλινική του Eθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Αιγινήτειο Νοσοκομείο.
Περισσότερα για την έκθεση και το πρόγραμμα από το οποίο προέκυψε, στο: Tsekou, M. (2025). From “Crucial Conversations” to “Expanded Conversations”: Promoting social inclusion, critical dialogue and understanding within a museum context. Στο R. Kruger & L. Kriel (Επιμ.), Exploring art in response: Visual cultures and glocal concerns (σσ. 185-197). Waxmann. https://doi.org/10.31244/9783830999706
Μία επιλογή προγραμμάτων και δράσεων στο πλαίσιο του ΕΜΣΤ Χωρίς Σύνορα που έχουν πραγματοποιηθεί μέχρι σήμερα θα βρείτε στον ακόλουθο σύνδεσμο: https://www.emst.gr/category/emst-xoris-synora
ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ Τ@ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ
Η Κατερίνα Μάτσα γεννήθηκε το 1947 στη Νέα Αρτάκη Ευβοίας. Σπούδασε Ιατρική στην Αθήνα και Ψυχιατρική στο Παρίσι και την Αθήνα. Εργάστηκε στο Ε.Σ.Υ., στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής, από το 1974 και διετέλεσε επιστημονική υπεύθυνη της Μονάδας Απεξάρτησης Τοξικομανών Ψ.Ν.Α. – 18 ΑΝΩ. Είναι εκδότρια του περιοδικού Τετράδια Ψυχιατρικής ενώ στα βιβλία της που κυκλοφορούν από τις Εκδόσεις “Άγρα” περιλαμβάνονται το Ψάξαμε ανθρώπους και βρήκαμε σκιές… Το αίνιγμα της τοξικομανίας, Η περίπτωση Ευρυδίκη – Κλινική της τοξικομανίας, Ψυχοθεραπεία και τέχνη στην απεξάρτηση – Το “παράδειγμα” του 18 Άνω, Το αδύνατο πένθος και η κρύπτη – Ο τοξικομανής και ο θάνατος καθώς και το βιβλίο της Ταπείνωση και ντροπή.
Η Ελισάβετ Ιωαννίδη (PhD) είναι επιμελήτρια εκπαίδευσης και εικαστική ψυχοθεραπεύτρια στο ΕΜΣΤ | Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Αθήνα. Σχεδιάζει και υλοποιεί εκπαιδευτικά προγράμματα για μαθητές πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης και ευάλωτες κοινωνικές ομάδες, ενώ παράλληλα αναπτύσσει εξειδικευμένες, συμπεριληπτικές δράσεις που ενισχύουν τη συμμετοχή του κοινού. Από το 2017 συντονίζει με την εργοθεραπεύτρια – εικαστική ψυχοθεραπεύτρια Α. Πανταγούτσου, την ομάδα εικαστικής ψυχοθεραπείας «Εξερευνώντας τις Εικόνες του Μουσείου – Εξερευνώντας την Εικόνα μου». Σε συνεργασία με τη ψυχολόγο – εικαστική ψυχοθεραπεύτρια Κ. Ν. Ραμαντάνη, υλοποίησε επίσης ομάδες εικαστικής ψυχοθεραπείας στο πλαίσιο της πιλοτικής φάσης του προγράμματος «Πολιτιστική Συνταγογράφηση» στην Ελλάδα. Έχει συμμετάσχει σε Γνωμοδοτικές Επιτροπές του Υπουργείου Πολιτισμού, αξιολογώντας προτάσεις επιχορηγήσεων που αφορούν πρωτοβουλίες προσβασιμότητας για άτομα με αναπηρία στον πολιτιστικό τομέα. Το 2021, το 2023 και το 2025 ήταν υποψήφια για τα Greek International Women’s Awards, στην κατηγορία Τέχνη και Πολιτισμός.
Η Μαρίνα Τσέκου εργάζεται από το 2000 ως Επιμελήτρια Εκπαίδευσης στο ΕΜΣΤ | Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Σχεδιάζει και υλοποιεί εκπαιδευτικά προγράμματα για διαφορετικά κοινά, εντός και εκτός του μουσείου. Κεντρικός άξονας της δουλειάς της είναι η διεύρυνση της πρόσβασης στον πολιτισμό και η ουσιαστική συμμετοχή κοινωνικών ομάδων που αντιμετωπίζουν σχετικά εμπόδια. Το 2009 ανέπτυξε το πρόγραμμα ΕΜΣΤ Χωρίς Σύνορα, που παραμένει ενεργό έως σήμερα και περιλαμβάνει συνεργασίες και συνέργειες με εκπαιδευτικούς, πολιτιστικούς και κοινωνικούς φορείς. Απευθύνεται, μεταξύ άλλων, σε κρατούμενους, ανθρώπους με εμπειρία εξαρτήσεων, μετανάστες, πρόσφυγες, άτομα τρίτης ηλικίας με ή χωρίς άνοια. Το 2012 διακρίθηκε από το ICOM-CECA στον ετήσιο διεθνή διαγωνισμό Καλών Πρακτικών στα μουσεία. Το 2017 ανέπτυξε το διαδραστικό πρόγραμμα Face Forward …into my home (www.faceforward.gr), σε συνεργασία με την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, με στόχο να αναδείξει τις προσωπικές ιστορίες των προσφύγων, προωθώντας παράλληλα τον διαπολιτισμικό διάλογο και τον αμοιβαίο σεβασμό. Μετά την Αθήνα, το πρόγραμμα υλοποιήθηκε και παρουσιάστηκε σε άλλες πόλεις στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Είναι μέλος του Διεθνούς Συμβουλίου Μουσείων (ICOM) και έχει αναπτύξει επιστημονικές συνεργασίες με διεθνείς οργανισμούς, όπως το Goethe-Institut και το British Council. Το 2019 τιμήθηκε με το Marsh Award for Excellence in Gallery Education.