Late Torments of Overtourism
Ο υπερ-τουρισμος στην εποχη του υπερ

Θεωρητικοί και καλλιτέχνες εξετάζουν πλέον συστηματικά τη νέα συνθήκη του υπερτουρισμού και πραγματεύονται θέματα και έννοιες που σχετίζονται με τον τουρισμό, όπως τον τόπο, το τοπίο, την περιπλάνηση, το ταξίδι, τη φιλοξενία, τη σχόλη, την επισφάλεια, το αναμνηστικό, την ταυτότητα, το εξωτικό, το Άλλο, τη σχέση Βορρά-Νότου, κ.ά. Τα ερωτήματα που τίθενται ως προς τη σχέση τουρισμού και τέχνης είναι πολλαπλά. Ποιος είναι ο ρόλος της τέχνης στον τουρισμό; Τι ρόλο μπορεί να διαδραματίσει η καλλιτεχνική δημιουργία και η επιμελητική έρευνα ως αντίσταση στον μη βιώσιμο τουρισμό της εποχής μας; Είναι η αμφισβήτηση μέσα από την τέχνη εφικτή τη στιγμή που η ίδια η τέχνη μετατρέπεται σε τουριστικό προϊόν; Ποιος ο ρόλος των μουσείων, των θεσμών και των εκθέσεων; Ποια θέματα πραγματεύονται οι καλλιτέχνες; Το κείμενο αυτό θέτει κάποια από τα ζητήματα αυτά και στοχεύει να σκιαγραφήσει την πρόσφατη πορεία του τουρισμού στην Ελλάδα από τα χρόνια της ελληνικής κρίσης μέχρι και σήμερα, αλλά και να αναστοχαστεί γύρω από προβλήματα, λανθασμένες πρακτικές και πιθανές λύσεις, λαμβάνοντας υπόψη την αδιάρρηκτα αλληλένδετη σχέση τουρισμού, κοινωνίας και οικονομίας.

Οι μεσογειακές χώρες και ιδιαίτερα η Ιταλία και η Ελλάδα είναι συνδεδεμένες στενά με τον τουρισμό, καθώς υπήρξαν παραδοσιακοί προορισμοί ταξιδιού ήδη από τον 17ο αιώνα με σκοπό την έκθεση του πολιτιστικού κληροδοτήματος και κυρίως της κλασικής αρχαιότητας και της Αναγέννησης. Το Grand Tour είχε βαθιά επίδραση στη βιομηχανία του τουρισμού, τα ταξιδιωτικά κείμενα και τη λογοτεχνία, τις εικαστικές τέχνες και την αρχιτεκτονική. Στον 20ό αιώνα, τα ταξίδια συνδέθηκαν με τον ήλιο και την θάλασσα, τη διασκέδαση και τις διακοπές της μικρομεσαίας τάξης, ενώ μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, ο τουρισμός σχετίστηκε με την παγκοσμιοποιημένη οικονομία και αναπτύχθηκε ραγδαία και μαζικά. Σήμερα βιώνουμε το νέο φαινόμενο του υπερτουρισμού.

Τις τελευταίες δεκαετίες, επιμελητές, αρχιτέκτονες, μεγάλα μουσεία αλλά και ανεξάρτητοι φορείς έχουν μελετήσει τον τουρισμό στις διαφορετικές του εκφάνσεις, υπό το πρίσμα της σύγχρονης καλλιτεχνικής δημιουργίας. Παρατηρούμε, λοιπόν, ότι στον 21o αιώνα ο τουρισμός αναδύεται και ως αντικείμενο επιμελητικής έρευνας και πρακτικής. Θα αναφέρω εδώ δυο ενδεικτικά παραδείγματα. H blockbuster έκθεση με τίτλο Universal Experience: Art, Life, and the Tourist’s Eye στο Μουσείο Σύγχρονης τέχνης του Σικάγου, το 2005, σε επιμέλεια του Francesco Bonami, παρουσίαζε το έργο εβδομήντα εικαστικών από τριάντα περίπου χώρες. Η έκθεση αυτή, όπως διακήρυττε, «[εξέταζε] την τέχνη, την ιστορία και την κοινωνική κατασκευή τόπων, χώρων και ταυτοτήτων από την πλευρά της οξυμένης αντίληψης του τουρίστα».1 Ο τίτλος της υποδήλωνε την επιρροή του κλασικού πλέον βιβλίου The Tourist Gaze του John Urry το οποίο διερευνά την κεντρική θέση που κατέχουν η όραση και η οπτικότητα στον σύγχρονο πολιτισμό, τη θέση του βλέμματος στο τουριστικό φαινόμενο και, εν γένει, την οπτικοποίηση της τουριστικής εμπειρίας.2

Στη χώρα μας, ενδιαφέρον είχε η έκθεση Τουρισμός, που πραγματοποιήθηκε το 2017 στο πλαίσιο της διοργάνωσης «the symptom project» των Αποστόλη Αρτινού και Κώστα Χριστόπουλου, μιας πλατφόρμας που οργάνωνε ομαδικές εκθέσεις σύγχρονης τέχνης στο παλιό νοσοκομείο της Άμφισσας. Οι επιμελήτριες Ελπίδα Καραμπά και Γλυκερία Σταθοπούλου είχαν προσκαλέσει Έλληνες καλλιτέχνες και αρχιτέκτονες να δουλέψουν πάνω σε θέματα του τουρισμού σε μια στιγμή που η Ελλάδα —όπως θα αναλύσουμε παρακάτω— αποτελούσε έναν θελκτικό προορισμό μέσα από την εξωτική εικόνα της οικονομικής κρίσης. Οι επιμελήτριες έθεσαν «φανερά και λανθάνοντα ζητήματα που συνδέονται με την ιδέα και την ιστορία του τουρισμού ως μέρους μιας ευρύτερης βιομηχανίας, της πολιτικής και της οικονομίας, που εκτείνονται σε ζητήματα του τοπικού και του παγκόσμιου».3 Το 2017 υπήρξε μια χρονιά σταθμός όσον αφορά τη ραγδαία ανάπτυξη του τουρισμού στη χώρα μας.

Σημαντική επιμελητική δράση γύρω από το θέμα έχουν επίσης οι αρχιτέκτονες, αφού ο τουρισμός είναι άρρηκτα δεμένος με την αρχιτεκτονική. Θα αναφέρω χαρακτηριστικά το ελληνικό περίπτερο στη 14η Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής στη Βενετία με τίτλο Τοπία Τουρισμού: Ανακατασκευάζοντας την Ελλάδα, που διερευνούσε τον ρόλο του τουρισμού ως οχήματος διαρκούς εκμοντερνισμού της χώρας μέσω της κατασκευής δομημένων τοπίων τουρισμού, όπως αρχαιολογικούς χώρους και μουσεία, ξενοδοχεία και θέρετρα, παραδοσιακούς οικισμούς, παραθαλάσσιες εγκαταστάσεις κ.ά.4

Καθώς το σημερινό φαινόμενο του υπερτουρισμού συνδέεται άμεσα με τα σύγχρονα κοινωνικοπολιτικά ζητήματα, ενόψει της τρέχουσας πολυκρίσης, η ανάγκη μιας συζήτησης γύρω από τον υπερτουρισμό καθίσταται επείγουσα και αναγκαία.

Ας θυμηθούμε ότι το πρόσφατο ενδιαφέρον για την χώρα μας ξεκίνησε μέσα στην κρίση, στη δεκαετία του 2010, και ονομάστηκε ο τουρισμός της κρίσης. Όπως αναφέρει ο Γιώργος Ράκκας, «η κοινωνική καταβύθιση σε συνδυασμό με την πολιτική ένταξη, τις διαδηλώσεις και τις συγκρούσεις με την αστυνομία, εκτός από εικόνα στην Αθήνα έγινε και τουριστικό αξιοθέατο».11 Έτσι λοιπόν, η Αθήνα της κρίσης και των μνημονίων και η δραματική κατάσταση της Ελλάδας που βρισκόταν συνεχώς στα πρωτοσέλιδα του διεθνή τύπου δημιούργησε ένα νέο ενδιαφέρον για τη χώρα μας. Το αφήγημα της κρίσης έγινε τελικά ελκυστικό. Κρίση και τουριστικοποίηση δεν αποτελούν ξεχωριστές διαδικασίες αστικής αναδιάρθρωσης που απλά συνέπεσαν χρονικά.

Δεν είναι τυχαίο ότι και ο κόσμος της τέχνης έστρεψε εκείνη την περίοδο το βλέμμα του στην Ελλάδα και ενδιαφέρθηκε να μάθει τι γινόταν στη χώρα της κρίσης ή, αλλιώς, «να μάθει από την Αθήνα». Άλλωστε, η documenta 14, μία από τις σημαντικότερες διεθνείς διοργανώσεις σύγχρονης τέχνης, έλαβε χώρα και στην Αθήνα ως σύμπτωμα αυτού του ενδιαφέροντος. Ο καλλιτεχνικός διευθυντής της διοργάνωσης Adam Szymczyk επέλεξε την Αθήνα λόγω των οικονομικών, πολιτικών, κοινωνικών και πολιτιστικών διλημμάτων της, τα οποία αντικατοπτρίζουν τη σημερινή Ευρώπη. Η documenta 14 ανέλαβε την αποστολή της αποκέντρωσης και απο-αποικιοποίησης του βορειοδυτικού κανόνα, με το σύνθημα «Μαθαίνοντας από την Αθήνα». Η documenta 14 χρησιμοποίησε την κρίση τόσο ως θέμα όσο και ως ερμηνευτικό πλαίσιο των εικαστικών έργων που παρουσίασε.

Όπως υποδηλώνει και ο τίτλος του άρθρου «Όταν η κρίση γίνεται φόρμα. Η Αθήνα ως παράδειγμα» των Θεόφιλου Τραμπούλη και Γιώργου Τζιρτζιλάκη, η ελληνική κρίση αποτέλεσε αφορμή και έγινε αντικείμενο μελέτης της διεθνούς καλλιτεχνικής κοινότητας. Η κριτική υποδοχή της documenta 14 στην Ελλάδα υπήρξε μεγάλη και, όπως υπενθυμίζουν στο κείμενο τους οι συγγραφείς, «Ήδη από το 2015, ο Γιάνης Βαρουφάκης, πρώην Υπουργός Οικονομικών της Ελλάδας, εξέφρασε την αντίρρησή του να έρθει η d14 στην Αθήνα […], λέγοντας ότι ‘είναι σαν τους πλούσιους Αμερικανούς να κάνουν μια περιοδεία σε μια φτωχή αφρικανική χώρα’».12 Ανεξάρτητα από το αν συμφωνούμε ή όχι με τη δήλωση του Βαρουφάκη, το σίγουρο είναι πως η documenta 14 έπαιξε έναν σημαντικό ρόλο στις ροές των επαγγελματιών της τέχνης που κατέφτασαν στην Αθήνα από τον παγκόσμιο Βορρά για πρώτη φορά. H εποχή μετά την documenta 14 γνώρισε μια πιο διεθνή Αθήνα και κυρίως στον κόσμο της τέχνης. Καλώς ή κακώς, ηθελημένα ή μη, σίγουρα συνέβαλε στην αλλαγή που επήλθε στην πρωτεύουσα, στον πρωτοφανή εξευγενισμό, δημιουργώντας τις μετέπειτα συνθήκες του νεο-αποικισμού που βιώνουμε μέχρι σήμερα.

Από τον τουρισμό της κρίσης περάσαμε όμως στον τουρισμό της μετά Covid εποχής. Αμέσως μετά την πανδημία έμοιαζε σαν ο κόσμος να είχε ανάγκη να ταξιδέψει όπως ποτέ άλλοτε. Το 2022 η Ελλάδα είχε την πρωτιά στη διεθνή προσέλκυση τουριστών. Παράλληλα, είχε και την πρωτιά, επί του συνόλου του πληθυσμού, στο κόστος στέγασης. Επιπλέον, το 2022 πολλαπλασιάστηκε ο αριθμός των Ελλήνων που δεν μπορούσαν να πάνε διακοπές κυρίως λόγω ακρίβειας και πρωτάκουστης πολυκοσμίας. Όπως εξηγεί ο καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης Στάθης Καλύβας, στο πολυσυζητημένο του άρθρο «Μια Ελλάδα δίχως καλοκαίρι;»,13 ο μαζικός τουρισμός μετατράπηκε στη χώρα μας σε έναν VIP τουρισμό που αποκλείει τους Έλληνες από τις θερινές διακοπές στην ίδια τους τη χώρα. Οι διακοπές γίνονται προνόμιο παγκόσμιων και κυρίως αστικών ελίτ.

Ο τουρισμός αποτελεί ένα σύνθετο πεδίο πολιτικής που απαιτεί ριζικό στρατηγικό αναπροσανατολισμό. Θα πρέπει να υπάρξει ένα νέο τουριστικό μοντέλο που θα σέβεται το φυσικό και οικιστικό περιβάλλον και θα παράγει προστιθέμενη αξία τόσο για την οικονομία όσο και για την κοινωνία. Αν δεν γίνουν αλλαγές με πολιτική θέληση, το τουριστικό τοπίο δεν θα μπορέσει να αλλάξει.

Μπορεί άραγε η τέχνη να διαδραματίσει κάποιο ρόλο στην αναγκαία αντίσταση στον υπερτουρισμό; Ιστορικά, η παραγωγή της τέχνης απαντά συχνά σε συγκεκριμένα κοινωνικοπολιτικά ερεθίσματα, παίζει ρόλο αμφισβήτησης του κατεστημένου και αντίστασης απέναντι σε επίκαιρα ζητήματα που αφορούν την κοινωνία. Σε μια συζήτηση για τον τουρισμό όμως, κάτι τέτοιο μοιάζει αρκετά δύσκολο και οξύμωρο, καθώς η τέχνη και οι θεσμοί της είναι συχνά μέρος του προβλήματος με πολλαπλούς τρόπους. Όπως το θέτει η Ισπανίδα επιμελήτρια και ερευνήτρια Julia Morandeira Arrizabalaga, «Όπως και ο τουρισμός, η σύγχρονη τέχνη, όπως αναπτύχθηκε κατά το δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα, υποσχέθηκε εμπειρίες ανακάλυψης, συνάντησης και ανταλλαγής μεταξύ διαφορετικών πολιτισμών και πλαισίων. […] Η δημιουργία νοήματος είναι το επίκεντρο: αφηγήσεις για τον εαυτό και τον άλλον, αντιλήψεις για το παρελθόν και το μέλλον, όνειρα για φυσικές και πολιτισμικές συναντήσεις, όλα δημιουργημένα από την επιθυμία, την προσδοκία και τα ενθύμια».14 Πέρα από αυτά όμως που υπόσχεται να προσφέρει η σύγχρονη τέχνη, θα μπορούσε εύκολα να της καταλογίσει κανείς τη συνενοχή της στην ατέρμονη κινητικότητα (όπως έγραφε ο Boris Groys), σε θέματα εξευγενισμού και artwashing, στην άμεση σχέση της με τον πολιτιστικό τουρισμό (που αποτελεί σήμερα ένα μεγάλο ποσοστό του τουρισμού), δηλαδή ότι η ίδια η τέχνη αποτελεί τελικά και ένα τουριστικό προϊόν προς κατανάλωση.

Στη χώρα μας, η σύγχρονη τέχνη μοιάζει να έχει εισχωρήσει πλέον για τα καλά και στη νησιωτική Ελλάδα με πολλές πρωτοβουλίες εικαστικών δράσεων, εκθέσεων και προγράμματα φιλοξενίας καλλιτεχνών να γεννιούνται κάθε καλοκαίρι στα νησιά. Έτσι, η διεθνής καλλιτεχνική κοινότητα έχει και έναν επιπλέον λόγο να επισκέπτεται την Ελλάδα τους καλοκαιρινούς μήνες, συνδυάζοντας τις διακοπές και τον τουρισμό με την εργασία. Σκοπός μου δεν είναι να ασκήσω κριτική στις πρωτοβουλίες αυτές, που, αντιθέτως, πολλές από αυτές είναι σημαντικές και κατάφεραν επίσης να δημιουργήσουν θεσμούς για τη σύγχρονη τέχνη και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας, ελλείψει περισσότερων κρατικών θεσμών, όπως και να προσφέρουν εργασία στο επισφαλές επάγγελμα του ανεξάρτητου επιμελητή, αλλά να τονίσω το γεγονός ότι η τέχνη, ειδικά όταν αυτή παρουσιάζεται σε έναν ελκυστικό προορισμό, γίνεται τουριστικό προϊόν και συχνά διαφημίζεται ως μια ξεχωριστή τουριστική εμπειρία.15

Ωστόσο, θα ήθελα να σημειώσω ότι είναι δυο διαφορετικά πράγματα το να γίνονται δράσεις στα νησιά που δίνουν τη δυνατότητα σε Έλληνες επιμελητές να αρθρώσουν έναν επιμελητικό λόγο και σε καλλιτέχνες να δημιουργήσουν νέα εικαστικά έργα και είναι άλλο ο στόχος του εγχειρήματος να είναι η προσέλευση ενός διεθνούς art crowd για μια ακόμη εμπειρία σαν κι αυτή που περιγράφει η Morandeira. Όπως όλα τα μουσεία που βρίσκονται σε τουριστικούς προορισμούς (μερικά από αυτά μάλιστα καταφέρνουν να γίνουν τα ίδια ο προορισμός, όπως η περίπτωση του Guggenheim Bilbao), έτσι και όλες οι μεγάλες διεθνείς διοργανώσεις, (όπως και η documenta 14), αλλά και το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Αθήνας —με την παρούσα επιθυμητή εξωστρέφεια— συμμετέχουν σε έναν βαθμό στην τουριστικοποίηση που συντελείται. Έχοντας αυτό στο μυαλό μας, ως αυτογνωσία, είναι φυσικά σημαντικό να τονιστεί ότι δεν μπορούν να συγκριθούν τα μεγέθη του τουρισμού που προκύπτουν από τη σύγχρονη τέχνη με αυτά της εκούσιας πολιτικής βούλησης: τις όλο και μεγαλύτερες ροές σε όλο και περισσότερες περιοχές της χώρας.

Εντούτοις, έχει ενδιαφέρον να επισημάνουμε ότι ολοένα και περισσότεροι σύγχρονοι Έλληνες καλλιτέχνες πραγματεύονται κριτικά στο έργο τους θέματα που άπτονται του σύγχρονου τουρισμού και προσεγγίζουν το ζήτημα μέσα από ποικίλα πρίσματα.