Οι ζωομορφοι κουδουνατοι της παγωνιας

Στη σχέση ανθρώπινης και μη ανθρώπινης ζωής, εκτός από τα –ευεργετικά ή καταστροφικά– κοσμικά φυσικά φαινόμενα, τα ζώα αποτέλεσαν το πρώτο και πιο αποφασιστικό –θετικά ή αρνητικά– στοιχείο του φυσικού περιβάλλοντος του ανθρώπου. Κάποτε μόνο άγρια, αρπακτικά και απειλητικά, μέχρι να γίνουν εξημερωμένοι τροφείς, εργάτες, υποζύγια και φύλακες του ανθρώπου, με περίπλοκες και πολύσημες οικονομικές, παραγωγικές, βιοτικές αλληλεξαρτήσεις με εκείνον. Η βαθιά αυτή και αδιάσπαστη οντολογική και ψυχική σχέση των ανθρώπων με τα ζώα εκφράζεται μέσα από αντιλήψεις και τελετουργικές πρακτικές μαγικού χαρακτήρα, όπως οι ζωοθυσίες και οι ζωόμορφες μεταμφιέσεις, που εύγλωττα απηχούν τις προ της εξημέρωσής τους, δεισιδαιμονικά φορτισμένες, εποχές, διασχίζοντας τους πολιτισμούς και υπερβαίνοντας την ιστορία.

Σε όλα τα Βαλκάνια, κυρίως όμως στην Ελλάδα, που δεν πέρασε τον κομμουνιστικό κρατισμό, προεθνικές, προνεωτερικές, παραχριστιανικές αντιλήψεις και πρακτικές, οι λεγόμενες και «παραδοσιακές», κράτησαν τη δύναμή τους, συνυπάρχοντας με τις εξελισσόμενες συνθήκες, μέχρι πρόσφατα – για να μην πούμε ότι σε πολλά ψυχοκοινωνικά επίπεδα την κρατάνε ακόμη, και όχι μόνο ως νοσταλγία. Αυτό το προνεωτερικό παρελθόν του νεοελληνικού κόσμου, υποτίθεται ότι απηχεί τρόπο ζωής, αντιλήψεις και πρακτικές πεπερασμένες, ιερές, καθησυχαστικές, απυρόβλητες. Τα αγροτικής προέλευσης έθιμα, ή μάλλον οι αναβιώσεις τους πια, εξελίσσονται, τις τελευταίες ιδίως δεκαετίες, σε μηχανισμούς διαχείρισης του παρελθόντος όσον αφορά το ζήτημα της εθνικής αλλά πλέον και της εθνοτικής ή τοπικής ταυτότητας πολλών –συνήθως απαγορευμένων, στιγματισμένων, μειονοτοποιημένων, «εθνικά ύποπτων», ως αλλόγλωσσων ή αλλόθρησκων– ομάδων Ελλήνων πολιτών. Από τις βιωματικές γνώσεις και πρακτικές, τις στενά δεμένες με τη ζωή και την παραγωγή, που μεταδίδονταν προφορικά από γενιά σε γενιά, ένα κάποιο κομμάτι επιλέγεται, απομονώνεται, «λαογραφοποιείται», δηλαδή απογυμνώνεται από το παλιό νόημά του και φορτίζεται με άλλο, για να χρησιμοποιηθεί αυθαίρετα και προγραμματισμένα, με λίγο πολύ σταθερούς αλλά και κάθε φορά διαφορετικούς στόχους: και κυρίως εκείνον της απόδειξης της αδιάσπαστης συνέχειας.

Το υλικό με περιγραφές τελετουργιών που έχει προσκομίσει η εθνογραφική έρευνα φώτισε τις αρχαίες φιλολογικές πηγές, από τον Αριστοτέλη μέχρι τα σωζόμενα θεατρικά κείμενα, και οδήγησε τους ερευνητές στη βεβαιότητα πως και το αρχαίο δράμα ανάγεται ήδη σε κάποιο υπόστρωμα λαϊκών δρωμένων, έστω και αν οι λεπτομέρειες της εξελικτικής διαδικασίας παραμένουν –και μάλλον θα παραμείνουν– σκοτεινές. Δεν μπορεί ωστόσο παρά να εντυπωσιαστεί κανείς από τις αναλογίες που υπάρχουν ανάμεσα στα αγροτικά λατρευτικά δρώμενα της αρχαιότητας –διονυσιακά και μη– και στα αντίστοιχα σημερινά, τόσο ως προς τη μορφή όσο και ως προς το περιεχόμενο και τη σκοπιμότητα. Αυτό ήταν το γοητευτικό στοιχείο που παγίδεψε για χρόνια, όχι ανεξήγητα, τους Έλληνες κυρίως αλλά και ελληνολάτρες αρχαιόπληκτους μελετητές, που αγνόησαν ή δεν μπόρεσαν ή δεν θέλησαν να δουν όλες τις άλλες διαστάσεις της λαϊκής αυτής εκφραστικής γλώσσας και την πραγματική δυναμική που έκανε μια τέτοιου είδους λαϊκή δημιουργία να αντέξει στον χρόνο. Εύκολα έτσι τροφοδότησαν, ακόμη και άθελά τους, τρέχουσες εθνικιστικές ιδεολογικές και πολιτικές σκοπιμότητες.

Οι όροι έθιμα-τελετουργίες-δρώμενα (rites) –που καθιερώθηκαν σχετικά πρόσφατα από τους μελετητές και υιοθετήθηκαν λαίμαργα από τους φορείς τους– δηλώνουν ένα σύστημα δημόσια επιτελούμενων, μαγικού χαρακτήρα, παραστατικών πράξεων με πολύπλοκο και αβέβαιο κώδικα ανάγνωσης, που, συνοδεύοντας κρίσιμες διαβάσεις (passages) στον κύκλο της ζωής ή της ετήσιας βλάστησης –συνδεόμενες ενίοτε χαλαρά, μέσω κοινών συμβολισμών, με το εορτολόγιο του εκκλησιαστικού ημερολογίου–, επαναλαμβάνονται, συχνά χωρίς κανένα φανερό πια νόημα, αποτελώντας για τους ανθρώπους κορυφαίες στιγμές χαράς και ανανέωσης, ένα πρόσκαιρο σταμάτημα της αμείλικτης περιστροφής του χρόνου. Ωστόσο μέσα από τις «παραδοσιακές» αυτές συλλογικές δράσεις και τα εθιμικά τελετουργικά δρώμενά τους, οι κοινότητες προσπαθούν να μιλήσουν για το παρόν τους μιλώντας για το παρελθόν, να κρύψουν, να φανερώσουν, να προβάλουν, να σκιάσουν, να λειάνουν. Ως εκ τούτου, τέτοιου είδους τελετουργίες δεν αποτελούν απλά εντυπωσιακά απομεινάρια ενός απώτατου παρελθόντος. Ενσαρκώνουν τόσο την πραγματική όσο και τη φαντασιακή και συμβολική ταυτότητα των ομάδων που τα επιτελούν. Την πραγματική, γιατί αποτελούν ομαδική δημιουργία του συνόλου και ξανααπευθύνονται προς αυτό· τη φαντασιακή, γιατί ενσωματώνουν κοινές ιδέες, αξίες, πεποιθήσεις, προσδοκίες, συμβάλλουν στην αναγνώριση των μελών της ομάδας και στη διαφοροποίησή τους από τα μέλη άλλων ομάδων. Από ψυχαναλυτική άποψη καθώς και από τη σκοπιά της μελέτης της ανθρώπινης συμπεριφοράς, υποστηρίζεται ότι οι συμβολικές πράξεις και θεατρικές συμπεριφορές των τελετουργιών υπηρετούν την επικοινωνία αντικαθιστώντας πράξεις πραγματικές και πιστεύεται πως περιορίζουν και εκτονώνουν την επιθετικότητα εξασφαλίζοντας την επιβίωση και τη συμβίωση ατόμων και ομάδων. Όντας έντονα παραστατικές επιτρέπουν την απελευθέρωση συναισθημάτων που δεν θα γίνονταν αλλιώς κοινωνικώς παραδεκτά. Λειτουργούν δηλαδή οι τελετουργίες ως μηχανισμοί κοινωνικής εξισορρόπησης ανάμεσα στα ορμέμφυτα των ατόμων και τις κοινωνικές συμβάσεις που υποχρεώνουν στην απώθησή τους. Συν τω χρόνω, όταν η τελετουργική δέσμευση που απαιτούσε την αυστηρή τήρηση του τυπικού ατόνησε, οι δράσεις απελευθερώθηκαν και αναπτύχθηκαν προς άλλες κατευθύνσεις, αποκτώντας διάσταση αισθητική και ψυχαγωγική, που σιγά σιγά έγινε από μόνη της πια ένας επαρκής λόγος τέλεσης.

Στην προσπάθειά τους να συγκαλύψουν τη φθαρτή πεπερασμένη υπόστασή τους, οι άνθρωποι από πάντα χρησιμοποίησαν ψεύτικα πρόσωπα μεταμφιεζόμενοι. O αμεσότερος πράγματι τρόπος για να πάψει κάποιος να είναι ο ευάλωτος εαυτός του, είναι να φορέσει μια μάσκα. Θεωρώντας ότι έτσι ταυτίζεται με υπερφυσικές, ανώτερες δυνάμεις, προσδοκά να τις ελέγξει προκαλώντας και ο ίδιος δέος ανάλογο με εκείνο που το άγνωστο του προξενεί. Μέσω της μεταμφίεσης, οι έξω δαίμονες συναντούν τον έσω δαίμονα, που φανερώνεται εκρηκτικά και δαμάζεται μόνο αν εξημερώσουμε αυτό το άλαλο άγνωστο, αν ταυτιστούμε μαζί του, αν το αφηγηθούμε, αν το παραστήσουμε τελετουργικά.

O Διόνυσος ως Κύριος της Παραίσθησης, που έδινε στους θιασώτες του τη δύναμη να βλέπουν τον κόσμο όπως δεν φαίνεται να είναι, που τους παρακινούσε να «μαίνονται», να γίνονται «εκτός εαυτού», δηλαδή να αλλάζουν προσωπικότητα, να απελευθερώνονται από τον εαυτό τους, έγινε θεός-προστάτης του θεάτρου αφού είχε ήδη γίνει θεός της μασκαράτας.2 Η θεατρική χρήση της μάσκας προήλθε από τη μαγική της χρήση. Η διονυσιακή εμπειρία, συλλογική και μεταδοτική, μετουσιώνοντας την επίδραση του κρασιού και τον οργιαστικό χορό συνοδεία οργιαστικής μουσικής –ήχους παιγμένους κατά τρόπο φρυγικό σε αυλό και τύμπανο– υπήρξε λατρεία καθαρτική. Οι ομάδες των θηριόμορφα μεταμφιεσμένων των λαϊκών δρωμένων δείχνουν να κατάγονται από τους εκστασιασμένους τελεστές της διονυσιακής και των άλλων μυστικιστικών λατρειών.

Η χρήση της μάσκας, κυρίως και πρώτιστα της ζωόμορφης, είναι αναμφίβολα από τα παλαιότερα στοιχεία πολιτισμού, παλαιότερη από την εποχή που οι άνθρωποι άρχισαν να καλλιεργούν τη γη, όπως μαρτυρούν ζωγραφικές και εγχάρακτες αναπαραστάσεις μεταμφιεσμένων σε τοιχώματα προϊστορικών σπηλαίων που χρονολογούνται περίπου από το 15.000 π.Χ. Η παρουσία και η ανεξάντλητη ποικιλία της μάσκας σε όλες τις εποχές και όλες τις κοινωνίες δημιουργεί ένα σύμπαν μυθικό και περίπου ανερμήνευτο στις πολλαπλές δυσνόητες διαστάσεις του.

Στον γνωστό μας ελλαδικό χώρο η χρήση της μάσκας και των τελετουργικών θηριόμορφων μεταμφιέσεων συγκεντρώνεται χρονικά στους μήνες της παγωνιάς και του σκότους, στην κρίσιμη εκείνη καμπή της κοσμικής περιστροφής που αναμένεται να οδηγήσει στην κοσμογονία της άνοιξης. Κατά την περίοδο αυτής της μετάβασης, οι άνθρωποι των αγροτικών κοινωνιών, γεωργοί και κτηνοτρόφοι, δεμένοι με τη γη και προσκολλημένοι στις αρχέγονες δοξασίες τους, ένιωθαν την ανάγκη να υποβοηθήσουν τη φύση στο έργο της αναγέννησης του φωτός και της βλάστησης με τις δικές τους μαγικές ιερουργίες. Μιλάμε για τον ευρύ και πολύμορφο αλλά κατά βάθος κοινό τύπο των αγροτικών εθιμικών ιεροτελεστιών που τελούνται κατά την περίοδο του Δωδεκαημέρου και της Αποκριάς και που τις τελευταίες δεκαετίες έχει επικρατήσει να ονομάζονται «δρώμενα» με διαχρονικό στόχο τη μαγική σκοπιμότητα όπως και τη συλλογική ψυχαγωγία.

Οι μεταμφιεσμένοι τελεστές, κανονικά πάντα άνδρες –αν και η νεωτερικότητα αλλά και η έλλειψη διαθέσιμων ανδρών στα άδεια χωριά της επαρχίας επιτρέπει πια και στις γυναίκες να συμμετέχουν–, με τις ποικίλες κατά τόπους ονομασίες (τράγοι, αρκούδες, μπαμπούγεροι, ρογκάτσια, γενίτσαροι), συνθέτουν έναν δομημένο ως στρατιωτική ομάδα θίασο, την τσέτα (από την τουρκική λέξη çete που σημαίνει ακριβώς άτακτο στρατιωτικό σώμα) με αρχηγό, ιεραρχία και κανόνες, με ομοιόμορφες στολές από προβιές και δέρματα ζώων, με ζωόμορφα/θηριόμορφα προσωπεία, ποιμενικά κουδούνια, ραβδιά, μαντίλια, με προκαθορισμένα κινητικά, θεατρικά, χορευτικά, μουσικά, ακόμη και λεκτικά, όπου υπάρχουν, στοιχεία δράσης, με τρομακτικές, τολμηρές, ανατρεπτικές αλλά όχι απρόβλεπτες συμπεριφορές.

Ίσως αυτό το σχήμα με τη στρατιωτική δομή διευκόλυνε την ένταξη σ’ αυτούς τους θιάσους, μάλλον κατά τα χρόνια της ομογενοποίησης και του εξελληνισμού των βόρειων «νέων χωρών», μιας προφανώς νεότερης, και με άλλες συνδηλώσεις, ομάδας, των ευζώνων ή τσολιάδων, οι οποίοι μάλιστα σε ορισμένες περιπτώσεις αντικατέστησαν εντελώς τους κουδουνάτους. Στον παμμακεδονικό αγώνα για την ένταξη στον εθνικό κορμό η «ελληνικότητα» υπερίσχυσε του παγανισμού. Ο Διόνυσος, αφού εξυπηρέτησε και νομιμοποίησε για δεκαετίες τους φέροντες τα κουδούνια, αποσυνδέοντας τους από τις επικίνδυνες βαλκανικές συσχετίσεις και συνδέοντάς τους με το απώτατο αρχαιοελληνικό παρελθόν, ηττήθηκε από πιο επίκαιρες ανάγκες. Ο φουστανελοφόρος πατριωτισμός απαιτεί και διευκολύνει προς άλλες αναζητήσεις: όχι μόνο της μακραίωνης συνέχειας αλλά και της εθνικής συνείδησης και συμμετοχής, αφού η ερμηνευτική ρητορική που αναπτύσσεται γύρω απ’ τα έθιμα και τους συμβολισμούς τους, τα συνδέει περίτεχνα πότε με τον Μεγαλέξανδρο, πότε με την Εθνεγερσία, επιχειρήματα αμφότερα της ίδιας συλλογιστικής.

Οι μορφές των μεταμφιεσμένων συνδυάζουν την ιερότητα λατρευτικών ειδώλων με τα τεχνάσματα του καρνάβαλου. Οι στολές, αληθινά ιερατικά άμφια. Αποκαλυπτικός είναι ο τιμητικός χαρακτήρας του δικαιώματος μεταμφίεσης, η απαγόρευση μεταπήδησης από τον ένα τύπο μεταμφίεσης σε άλλο για τα μέλη της κάθε γενιάς, ο τελετουργικός τρόπος ένδυσης, ο τρόπος φύλαξης της φορεσιάς ή των κουδουνιών τον υπόλοιπο χρόνο αλλά και η προέλευση και η σημασία πολλών εξαρτημάτων της, καθώς και η σχέση των δρωμένων με θρησκευτικά –επίσημα ή ανεπίσημα– κέντρα.

Οι μάσκες-προσωπεία, διαποτισμένα από αγριάδα, μυστήριο και αυστηρότητα, αποδείξεις της πανταχού παρουσίας του υπερφυσικού και μιας πληθώρας ξεχασμένων μύθων, η βιαιότητα των μορφών και των ήχων, υπολείμματα μιας αρχέγονης παράδοσης που διακρίνεται για την ικανότητά της να ανανεώνεται αδιάκοπα, μέσα στην αυστηρότητα της τελετουργικής επανάληψης, να εμπνέεται από τους σύγχρονους μύθους, να διαπλέκει το θρησκευτικό με το κοινωνικό, να γεννά καινούργια νοήματα μέσα στη ροή της ιστορίας και να αναλαμβάνει να τα μεταδώσει, ελκύουν τον σημερινό επισκέπτη αλλά και τα νεαρά μέλη των κοινοτήτων.

Ισότιμα συνοδευτικά της ζωόμορφης μεταμφίεσης είναι τα κουδούνια. Η αρχαιοελληνικής καταγωγής αυτή λέξη, ως γενική ονομασία, χαρακτηρίζει κάθε είδος κουδουνιού, ανεξάρτητα από το σχήμα, το μέγεθος, τον ήχο, το υλικό κατασκευής, τη χρήση κλπ. Οι κτηνοτρόφοι, πρώτοι χρήστες των κουδουνιών είτε για τις ανάγκες των κοπαδιών τους, είτε για τις ανάγκες των τελετουργιών τους, μερακλήδες ακροατές των άγριων και διεγερτικών ήχων τους, χρησιμοποιούν κατά περιοχή πλήθος άλλων λέξεων που προσδιορίζουν τα μουσικά αυτά αντικείμενα ανάλογα με τις πιο πάνω ιδιότητες και χαρακτηριστικά τους. Παρ’ όλη όμως την ποικιλία των ονομάτων, οι βασικοί τύποι κουδουνιών, όπως το τσοκάνι, το μπατάλι, το κυπρί, το κουδούνι κλπ., είναι συγκεκριμένοι.

Όσο μεγαλύτερο είναι ένα κουδούνι, τόσο χαμηλότερος είναι ο ήχος του. Οι χρήστες και γνώστες των κουδουνιών «ταιριάζουν» τις «φωνές» –φθόγγους, διαστήματα, τονικότητα, χροιά κλπ.–, τόσο για τα κοπάδια όσο και για τις «ντουζίνες» που ζώνονται τα ζωόμορφα καρναβάλια, με μεγάλη προσοχή κατά το γούστο του καθενός ώστε να πετύχουν τον σωστό ήχο και τους επιθυμητούς ηχητικούς συνδυασμούς. Τα όρια ανάμεσα στο ηχητικό αντικείμενο και το μουσικό όργανο γίνονται ασαφή. Στις περιπτώσεις όπως π.χ. του Σοχού, όπου οι «φωνές» των κουδουνιών εναλλάσσονται και συνδιαλέγονται με τις φωνές των τραγουδιστών, τα κουδούνια είναι κατεξοχήν μουσικά όργανα.