ΤΕΥΧΟΣ #3

Για το τρίτο τεύχος του, το Χταπόδι, απευθύνθηκε στις επιμελήτριες και τους επιμελητές του ΕΜΣΤ και σε άλλους συγγραφείς και κριτικούς εκτός μουσείου θέτοντάς τους μια σειρά από ερωτήματα που αφορούν την κριτική, την επιμέλεια και τη θεωρία της σύγχρονης τέχνης στην Ελλάδα. Μας ενδιέφερε αφενός να καταγράψουμε την έρευνά τους και αφετέρου να αναδείξουμε ζητήματα που θεωρούμε κρίσιμα για να κατανοήσουμε όχι μόνον εσωτερικά το πεδίο των εικαστικών αλλά και τη σχέση του με το ευρύτερο πολιτικό, κοινωνικό και οικονομικό περιβάλλον.

Ειδικότερα μας ενδιέφεραν οι ακόλουθες θεματικές:

• Oι νέες οικονομίες της τέχνης και η επίδρασή τους στο καλλιτεχνικό έργο, η διασύνδεση της τέχνης με τις πολιτικές του τουρισμού και του εξευγενισμού, τα προγράμματα φιλοξενίας (residencies) και οι επιπτώσεις τους στη μορφή των έργων και στη καλλιτεχνική διαδικασία, καθώς και o ρόλος των ιδιωτικών ιδρυμάτων.
• Ο επαναπροσδιορισμός του αιτήματος της τοπικότητας των θεσμών και ο ρόλος των μουσειακών θεσμών τέχνης ως εγχώριων αρχειοθετών. Υπάρχει ανάγκη για εθνική ιστορία της τέχνης ή μήπως, αντίθετα, για την αναγνώριση μιας πολιτισμικής πολυφωνίας αλλά και του μουσείου ως μηχανισμού πολιτειότητας;
• Ο αναστοχασμός γύρω από τον μορφολογικό και ειδολογικό προσδιορισμό της σύγχρονης τέχνης ειδικά από την πλευρά ενός μουσείου που εγγράφει την ιστορία. Πώς καθορίζεται η πρακτική των συλλογών;
• Οι μορφές λογοκρισίας που εμφανίζονται με την άνοδο των ανελεύθερων κινημάτων στις Η.Π.Α. και αλλού και συχνά παίρνουν την μορφή μιας παραπλανητικής υπεράσπισης της ελευθερίας του λόγου, π.χ. στηλιτεύοντας το «cancel culture» ή ανακαλύπτοντας προσχηματικά ίχνη αντισημιτισμού.
• Οι τεχνολογικές καινοτομίες ως καινούριες τεχνικές δυνατότητες, ως νέα εργαλεία αλλά και ως πεδία που αμφισβητούν την οντολογία του έργου τέχνης και τον καλλιτέχνη ως φορέα αυθεντικότητας και πρωτοτυπίας.

Τα κείμενα που περιλαμβάνονται στο τρίτο τεύχος εντάσσονται ως επί το πλείστον στις τρεις πρώτες θεματικές κατηγορίες. Τις δύο τελευταίες θα τις πραγματευτούμε σε μια σειρά από podcasts που θα ανακοινωθούν σύντομα.

Πιο συγκεκριμένα, τα κείμενα αναπτύσσονται γύρω από το τρίπτυχο «Οικονομία, Πολιτειότητα, Θεσμοί». Η κριτικός Δέσποινα Ζευκιλή επιχειρεί μια αναδρομή στις προσπάθειες να συγκροτηθούν επαγγελματικοί όροι στο πεδίο της σύγχρονης τέχνης κατά την τελευταία εικοσιπενταετία, αποτιμά κέρδη και αδιέξοδα, καταγράφει τις παρούσες επισφαλείς συνθήκες. Η Δάφνη Βιτάλη, επιμελήτρια του ΕΜΣΤ, γράφει για την οικονομική και πολιτισμική συνθήκη του υπερτουρισμού και φέρνει παραδείγματα καλλιτεχνών των οποίων το έργο βασίζεται σε αντίστοιχες καλλιτεχνικές έρευνες. H ανεξάρτητη επιμελήτρια Pati Vardhami εξετάζει τα τριάντα πέντε χρόνια της αλβανικής μετανάστευσης στην Ελλάδα, το δίπτυχο αποσιώπησης/αποκλεισμού του μεταναστευτικού εικαστικού δυναμικού, καθώς και την παρούσα κατάσταση με τα μεταναστευτικά άτομα που διεκδικούν φωνή εντός του πεδίου. Η Μάγια Τούντα, ανεξάρτητη επιμελήτρια και διευθύντρια του καλλιτεχνικού χώρου Akwa Ibom, επικεντρώνεται στη σημασία που έχει στην καλλιτεχνική και επιμελητική πρακτική το τοπικό ως μια εμπειρία που υπερβαίνει την ουσιοκρατική αντίληψη του εθνικού. Η Νάγια Γιακουμάκη, διευθύντρια του Hellenic Center του Λονδίνου, με αφορμή την έκθεση του ΕΜΣΤ για τον Ελληνικό μήνα στο Λονδίνο το 1975, επιχειρεί να καταγράψει τι έχει αλλάξει σε αυτόν τον μισό αιώνα ως προς την πρόσληψη και τη συνθήκη της ελληνικότητας στο εξωτερικό και να προσδιορίσει ορισμένες κατευθύνσεις στην πολιτική των εθνικών ιδρυμάτων εκτός συνόρων. Η επιμελήτρια της Εθνικής Πινακοθήκης Άρτεμις Ζερβού ανθολογεί κείμενα γυναικών τεχνοκριτικών από τη δεκαετία του 1950 ανατρέχοντας στις πηγές για να τεκμηριώσει την αρχαιολογία του γυναικείου κριτικού και καλλιτεχνικού λόγου και την ιστορικότητα της σύγχρονης έμφυλης θεματικής. Η επιμελήτρια του ΕΜΣΤ Άννα Μυκονιάτη διερευνά την ιστορία της σταθερά αμφίθυμης σχέσης της σύγχρονης τέχνης με τη ζωγραφική και κοιτάζει την μουσειακή πολιτική του ΕΜΣΤ ως προς το μέσο. Ο επιμελητής του ΕΜΣΤ Σταμάτης Σχιζάκης επανέρχεται στη δεκαετία του 80 και στις αμήχανες πρώτες εμφανίσεις της κινούμενης εικόνας στο περιβάλλον της σύγχρονης τέχνης της Ελλάδας, καταγράφοντας καλλιτέχνες, εκθέσεις και θεσμικά περιβάλλοντα που επέτρεψαν την ειδολογική αυτονόμηση του μέσου. Τέλος, εισαγωγικά στο τεύχος η διευθύντρια του ΕΜΣΤ Κατερίνα Γρέγου προτείνει ένα εγχειρίδιο για την «Τέχνη να είσαι καλλιτέχνης», ίσως το αντίθετο του κορυφαίου βιβλίου συμβουλών του Άρθουρ Σοπενάουερ «Η τέχνη να έχεις πάντα δίκιο».

Τρία χρόνια μετά την εμβληματική έκθεση για το έργο του συνθέτη και αρχιτέκτονα Ιάννη Ξενάκη, το ΕΜΣΤ ετοιμάζεται για τις εκθέσεις του Γιάννη Χρήστου και του Στάθη Λογοθέτη, διερευνώντας και πάλι την αναπάντεχη γειτνίαση της μουσικής και των εικαστικών τεχνών. Μας φάνηκε ταιριαστό να ονομάσουμε το τεύχος «Πλάγιες αντηχήσεις», παραπέμποντας συγχρόνως στις λοξές κριτικές ματιές που περιλαμβάνει. Εξάλλου, το τεύχος του Xταποδιού ξεκίνησε να συγκροτείται ενώ στο ΕΜΣΤ διοργανώνονταν οι εκθέσεις για τα πενήντα χρόνια από τον Ελληνικό μήνα στο Λονδίνο, σε επιμέλεια Πολύνας Κοσμαδάκη, και η έκθεση Θαλασσόκαμπος σε επιμέλεια Δανάης Γιαννόγλου και Κυβέλης Μαυροκορδοπούλου, η οποία προήλθε από το δεύτερο open call του Μουσείου σε επιμελήτριες/επιμελητές με βάση την Ελλάδα. Από την άποψη αυτή, η διερεύνηση των σημερινών προκλήσεων στην επιμέλεια, την κριτική και την θεωρία της σύγχρονης τέχνης είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένη με την εκθεσιακή επαναφήγηση της σύγχρονης ελληνικής τέχνης που οφείλει να κάνει το ΕΜΣΤ και σύμφωνη με την δήλωση αποστολής που, μεταξύ άλλων, είναι «να καλλιεργήσει δημιουργικές πρακτικές μνήμης που αμφισβητούν την κυρίαρχη κουλτούρα αμνησίας και λατρείας του παρόντος».

Η ομάδα σύνταξης